Trochodendron
aralioides
ヤマグルマを最初に欧米に紹介したのはシーボルト(Philipp Franz Balthasar von Siebold,
1796– 1866,日本滞在 1823– 1829, 1859– 1862)で,ライデン大学のツッカリーニ(Joseph
Gerhard (von) Zuccarini, 1797 – 1848)との共著『日本植物誌』”Flora Japonica” (1835 -1870)に新属の植物として Trochodendron aralioides の学名をつけて発表した.屬の名前,Trochodendron はギリシャ語の車輪(τροχός)と,樹木(δένδρον)に由来し,和名のヤマグルマが基であり,シーボルトはこの和名が,花の形状や枝先の葉の着き方をよく表していると感心している.
一方,ジャワ(現インドネシア)に居住しインドネシアの自然科学の研究に大きな成果を挙げたドイツ生まれのオランダの博物学者,ユングフーン(フリードリヒ・フランツ・ヴィルヘルム,Friedrich Franz Wilhelm Junghuhn, 1809 - 1864)は日本産(Patria: Japonia.)のヤマグルマを当地で研究し,シーボルト&ツッカリーニとは独立して,新属・新種の植物とし,Gymnanthus paradoxus と命名して 1840 年に "Tijdschrift voor natuurlijke geschiedenis en physiologie" に発表した.彼がシーボルトらの報告を知っていたか否かは不明だが,その記述は精緻・正確であり,当地(バイテンゾルフ植物園,現ボゴール植物園?)で栽培していたヤマグルマの生植物を観察していたことが伺える.
なお,属名の “Gymnanthus (γυμνός+ ἄνθος)” は「花(被)の無い」の意味で,種小名の
” paradox (παράδοξος)” は「奇想天外な」の意味.他に類のない珍しい植物と認識していたことが分かる.
ユングフーンが,日本から離れたジャワで日本産植物の研究が出来たのは,バイテンゾルフ(Buitenzorg)植物園(現Bogor
Botanical Gardens)という,オランダ東インド会社が経営する植物園があり,そこにシーボルト以降,出島から多くの日本産植物が送られて,栽培されたからであると推察できる.
国力の衰えてきた19世紀初頭のオランダを復興させるため,オランダ東インド会社は,東洋・南米・アフリカ産の有用植物を,植民地のジャワで大規模栽培することを計画した.日本からのチャノキ(茶),南米からのキナノキ(キナ),アフリカからのパームヤシ(パーム油)の移植栽培に成功したのは,この植物園があって,有能な学者・技術者がいたからであろう.長年不成功に終わった日本からのチャノキの輸出に成功したのはシーボルトで,その経緯は彼の著書『日本』に詳しい(“NIPPON, Zweiter Band, Abteilung
VI. Land Wirtschaft, Kunstfleiss und Handel, I. Anbau des Theestrauches und
Zubereitung des Thees in Japan.” 1897).
一方,この植物園は,母国オランダでも育てられる,花卉等を含めた日本産有用植物を,オランダに送るための中継基地の役割も果たした.日本から欧州へは二度赤道を越えなければならず,直接の船旅では多くの生植物が枯死した.そこで,バイテンゾルフ植物園で,いったん育ててある程度順化させて,オランダへの船旅に備えさせたのであろう.そのため,バイテンゾルフ植物園では多くの日本産の植物が育てられていた.
バイテンゾルフ植物園のハスカール(Hasskarl,
Justus Karl, 1811-1894)が 1844 年に刊行した “Tweede Catalogus der in ’s Lands Plantentuin te Buitenzorg
gekweekte gewassen. Batavia: Landsdrukkerij,” には,多くの日本産植物がリストアップされているが,その中にはヤマグルマと確認できる種名はない.
テイスマン(Teysmann, Johannes Elias, 1808-1882)らバイテンゾルフ植物園の研究者が刊行した
“Catalogus plantarum quae in Horto Botanico Bogoriensi
coluntur (ボゴール植物園で栽培されている植物のカタログ)” (1866) にはトータル約3,400 種の植物が栽培されていて,殆どが東南アジア産であるが,その一割の 330 種程が日本産と記録されている(数値は概算).中には Itoo Keiske(伊藤圭介)という名ハウチワカエデの品種も記録されていて,シーボルトの弟子や後継者との交流が垣間見られて興味深い.このリストにはヤマグルマと確認できる種名はない.この時点では栽培されていなかったのであろうか.
Hoeven and de Vries ed. “Tijdschrift voor Natuurlijke Geschiedenis en Physiologie” Zevende Deel (vii,)(1840)には,
285
NOVA
GENERA ET SPECIES PLANTARUM
FLORAE JAVANICAE.
AUCTORE
FRANCISCO
JUNGHUHNIO.
PUGILLUS
PRIMUS,
Cum figuris coloratis.
と題するユングフーンの報告があり,その一部としてモクレン科に属する新属・新種の
308
MAGNOLIACEAE,
23. GYMNANTHUS (α) n. g. Magnoliacearum
Illcio affine.
Stamina plurima clavata nuda; filamenta in
apice pedunculi inerassati bulbillis
inserta,
cum antheris laevibus
cylindrico-teretibus ho-
mogenea, continua; antherae intus
quadrilo-
culares, loculis angustis
fistulaeformibus,
Carpella capsularia 6—9 polysperma, in or-
bem disposita, in fructum unum durum sub-
lignosum globoso-truncatum concreta,
disco
plano stylis brevibus in orbem
dispositis, mar-
ginalibus, divaricatis cinclo,
Calix
et corolla nulla.
Gymnanthus paradoxus. (unica species).
♄ (Frutex aut arbor). — Rami
extremi stri-
cli, glabri, grisei, sparse nodulosi. Noduli ci-
catrisati (loco foliorum delapsorum). Folia
no-
dulis subverticillatim inserta, ad apicem ramulo-
rum congesta, patentia, coriacea, utrinque lae-
vissima, supra lucida, subtus pallidiora, pellu-
cide-reticulata, obovato-rotundata , in acumen
obtusiusculum apice attenuata, ad basin (obtusius-
culam) integerrima, ad apicem vero (excepto
acumine ipso integro) grosse crenato-serrata, lon-
ge petiolata, Petiolus teres, supra canaliculatus,
―――――――――――――――――――――――――――――――
(α) A γυμνός; et ἄνθος
309
2 - 2 1/2 une. longus, basi subdilatatus
incrassatus.
Nervi foliorum laterales obliqui, haud prominen-
tes, venulis inter nervos pellucide-reticulatis. —
Flores in racemum dispositi, foliis
dimidio bre-
viorem et petiolos longitudine aequantem, ex api-
ce ipso extremo ramulorum erumpentem, solita-
rium, foliis cinctum. Racemus basi
squamis in-
clusus pluribus, deciduis, scariosis, nervosis, laevi-
bus, exterioribus brevioribus, subrotundatis, inte-
rioribus longioribus, ovatis, acutis, lanceolalisque ;
erectus, simplex, pedunculis valde elongatis, fili-
formibus, flaccidis, inferioribus patentibus remo-
tis, terminalibus erectis, subfasciculatis, — Brac-
teae lineares, longissimae, ad basin unius cujus-
que pedunculi solitariae, tenerrimae, flaccidae,
scariosae, diaphanae, longitudinaliter subtilissime
nervulosae, peduneculum subsuperantes, ultra un-
ciam longae, basi angustiores, deciduae.
— Pe-
dunculus sursum striato-sulcatus, apice
incrassa-
tus, extus (ibidem) stamina numero indefinita
(50 - 60 et ultra), intus germina gerens. — Ca-
lix et corolla nulla. — Rudimenta sepalorum
duo obsoleta, opposita, squamiformia, sive po-
tius striaeformia, pedunculo longitudinaliter arcte
accreta, nec nisi margine et apice brevissime-libe-
ra, infra apicem pedunculi terminata, rotundata,
obtusa. — Filamenta bulbillis
(tuberculis) mi-
nutis, pedunculi incrassati inserta, libera, sine or-
dine disposita, conferta, germinis basin cingen-
tia, apice in antheras incrassata, clavata. — An-
therae laeves, aequales, cylindrico-teretes, dein
cylindrico-tetragonae, apice obtusae, basi in fi-
310
lamentum aequaliter attenuatae, extus
simplicissi-
mae? intus quadriloeulares, loculis
anguslis fis-
tulaeformibus massa pollinis primum ceracea
fa-
ctis, valvis et dissepimentis crassis denique rima
longitudinali (rimis quatuor-) dehiscentibus. Sta-
mina diu persistentia, demum decidua. — Germen
e germinibus pluribus (6—9) in orbem dispositis
concretis ortum, globoso-depressum, stylis ger-
minum numero aequalibus coronatum. Styli 6—9
liberi, erecti, crassi, obtusi, primum (germine
immaturo) sibi approximati, dein (germine auc-
to) remoti, distantes, marginem disci cingentes,
divaricati, Stigmata simplicissima, — Fructus
glo-
boso-truncatus, dein sublignosus, vertice plano-
discoideo, stylis brevibus divaricati, marginalibus
in orbem dispositis, cincto. Loculi tot quot ger-
mina singula (carpella capsularia-) coronata,
nempe 6—9 polyspermi, angulo
interiore acuto,
Semina in loculis plurima, erecta, angusta, acu-
ta, fere linearia,
Folia forma
varia, plerumque obovato-rotun-
data, basi obtusiuscula cum acumine 3” —3 1/2”
longa, 2—2 1/2 unc. lata, saepius vere obovata „
basi magis attenuata, vel ovato-elliptica, semper
vero et constantes apice in acumen obtusiuscu-
lum producta.
Patria: Japonia.
とある.(上図)
ユングフーンはマンスフェルト(Mansfeld,現ドイツ,ザクセン=アンハルト州)で,Friedrich Junghuhn(父)とChristine Marie Schiele(母)の間に生まれた.父は床屋医者(当時は床屋が外科医を兼ねることが普通)であった.1827年 から 1831年に,ハレ大学(現
Martin-Luther-Universität Halle-Wittenberg),ベルリン大学で医学を学び,1830年にキノコに関する論文を書いた.
在学中にうつ病にかかり,自殺を試みた.一方,「名誉のため」に決闘を行い,相手はその傷がもとで死亡した.ユングフーンは逃走し,ペルシャ陸軍の軍医になったが,発見され,10年間の禁固刑を言い渡された.1833年の秋に脱走し,北アフリカのフランスの外人部隊に所属するが,健康の問題により短期間で解雇された.移住したパリで,南アフリカ出身のドイツの博物学者,ペルズーン(クリスティアーン・ヘンドリク,Christiaan Hendrik Persoon, 1761 – 1836)と知り合い,オランダ植民地軍の軍医としてオランダ領東インドに行く事を勧められた.ユングフーンはその助言に従い,1835年の夏にオランダ西部の町 Hellevoetsluis を発ち,バタビア(ジャカルタ)に10月に到着した.
ジャワ島に落ち着いたユングフーンは,地形や民族学を研究し,1837年にバンドン(Bandung)の南の直径500mの火山クレーター湖,カワプティ・クレーター(Kawah Putih crater)を発見したなど,多くの科学探検の成果や,その科学的分析を発表した.中でも重要なのは,ジャワ島の火山に関する研究で,"Bijdragen tot de geschiedenis der vulkanen in den Indischen
Archipel" (「インド諸島の火山の歴史試論」1843)を出版した.1845年には,"Die Topographischen und
Naturwissenschaftlichen Reisen durch Java"(「ジャワの地形学と科学的調査旅行」)を完成させ,1847年にはスマトラ島の最初の民俗学,地形学の研究書である,"Die
Bättalander auf Sumatra"を執筆した.
1849年に健康上の理由でオランダに戻ったユングフーンは,1850年にJohanna Louisa Frederika Kochと結婚し,息子が生まれた.オランダ滞在中に1850年から4巻からなる "Java, deszelfs
gedaante, bekleeding en inwendige struktuur"(「ジャワ,その地形,植生,地質構造」)をオランダ語で執筆し,これはドイツ語に翻訳された.熱心な博愛主義,社会主義者であったユングフーンは,1853年から1855年の間に,オランダで自由主義的な文書"Lichten Schaduwbeelden uit de Binnenlanden van Java"(「ジャワ内部の光と影」)を発表した.植民地での社会主義を擁護し,ジャワの人々をキリスト教やイスラム教に改宗させることを厳しく批判した.汎神論を擁護するこの書籍はオーストリアやドイツの一部の地方で出版禁止となった.1855年にはオランダ王立芸術科学アカデミー(Royal Netherlands
Academy of Arts and Sciences)の通信会員となった.
健康が回復するとユングフーンは,1855年にジャワに戻り,植物学とその実用面への興味をもち,南米からのキナノキの移植に積極的に関わった.マラリアの治療におけるキナの有効性や治療方法に関してボイテンゾルグ植物園の園芸主任,ティスマン(J. E. Teijsmann)と厳しい論争を行った(詳細は未確認).
しかし,ユングフーンの指揮の下,ジャワ島ではキナの大規模なプランテーションが建設され,最終的にキナの農園はプレアンガー(Preanger)地方の多くの地域で繁栄した.その結果,ジャワ島はキナ(キナ樹皮)の主要生産地となり,ユングフーンは農園の政府検査官として正式に務めた.彼は1864年に肝臓病で,バンドンから数マイル離れたレンバン(Lembang)の自宅で亡くなるまで,ジャワ島に留まりつづけた.レンバンには,ユングフーンの功績をたたえるオベリスクが今も残っており,これはジャワを偲ぶ数少ない植民地時代の遺跡の一つである.
ユングフーンが収集した標本は,ナチュラリス生物多様性センター,キュー植物標本館,国立自然史博物館,ビクトリア国立植物標本館,ビクトリア王立植物園など,世界中の植物標本館で保管されていて,Bioportal で検索するとナチュラリス生物多様性センターには,彼がインドネシアで採集した標本が 9,110
個あるとされている.なお,日本産植物の標本の登録はない.
ユングフーンの生涯,活動,功績については,Andrew
Goss “The Floracrats, State-Sponsored Science and the Failure of the
Enlightenment in Indonesia” University of Wisconsin Press (2011) に詳しい.


.jpg)




