2025年12月1日月曜日

ヤマグルマ-6,ミクェル “Prolusio Florae Iapoica”, “Catalogus Musei Botanici Lugduno, Batavl Digessit”

Trochodendron aralioides

Friedrich Anton Wilhelm Miquel, Wikimedia Commons 

  ヤマグルマを最初に欧米に紹介したのはシーボルト(
Philipp Franz Balthasar von Siebold, 1796– 1866,日本滞在 1823– 1829, 1859– 1862)で,ライデン大学のツッカリーニ(Joseph Gerhard (von) Zuccarini, 1797 – 1848)との共著『日本植物誌』”Flora Japonica” (1835 - 1870)の第一巻に新属の植物として Trochodendron aralioides の学名をつけて発表した.屬の名前,Trochodendron はギリシャ語の車輪(τροχός)と,樹木(δένδρον)に由来し,和名のヤマグルマが基であり,シーボルトはこの名前が,花の形状や枝先の葉の着き方をよく表していると感心している.なお,種小名aralioidesはウコギ科タラノキ属 Aralia + に似た oides という意味である.

シーボルトの『日本植物誌(フロラ・ヤポニカ)』は2巻に分けて出版されたが,その第二巻はシーボルトとツッカリーニの死後に出版された.遺稿を補充し,校訂して続刊したのは,ミクェル(Friedrich Anton Wilhelm Miquel, 1811-1871)であった.もっともミクェルが『フロラ・ヤポニカ』2巻でしたのは,たかだか45ページ,45ページから89ページにわたる第6から第10分冊と,22図版(第137図版を除く,第128図版から第150図版)の出版にかかわっただけに過ぎない.しかし,シーボルト・コレクションの今日を考えるときミクェルの貢献はきわめて大きい.それはライデンの王立植物標本館にあったシーボルトと彼の後継者たちが日本で収集した全標本を同定・整理し,集大成したのがミクェルだからである.
 1862年にミクェルは,ブルーメ(Carl Ludwig Blume, 1796-1862)の後継者として,今日のオランダ国立植物学博物館ライデン大学分館の前身である王立植物標本館(Rijiksherbarium)の館長となった.彼は,シーボルトとその継承者たちによる,当時の世界では最大の日本植物の標本コレクションに大きな関心を寄せていた.ライデンのコレクションを参照せず日本の植物を研究することは不可能であった.
 ミクェルがライデンの日本植物コレクションの研究を急いだ重要な動機のひとつは,日本が1854年にオランダ以外の国に対しても門戸を開いたことであった.実際,その後,アメリカ,イギリス,ロシアもまた広範な日本植物の標本コレクションを作りはじめた.おそらくミクェルはライデンで始められた日本植物を記載する研究が引き続きライデンで行われるべきだと考えたのであろう.このような状況の中で,日本植物の研究上でのライデンの植物標本コレクションについての研究は重要さを増していったのである.(参考資料:東京大学コレクションXVI 『シーボルトの21世紀』,6.「シーボルト植物コレクションを集大成したミクェル」(大場秀章・秋山忍))
 1863年から1870年にかけて,ミクェルは4巻からなる『ライデン王立植物標本館紀要』(Annales Musei Botanici Lugduno-Batavi)を出版し,その中で日本植物コレクションについて研究し,多数の新植物を記載している.
 新植物ではないものの,第二号(1865-66)の “Prolusio Florae Iapoicae” の章の「ヤマグルマ」の項には,伊藤圭介が尾張で観察し,ヤマグルマ,モチノキ,ビランジ等とよばれるとある.シーボルトは蝦夷と肥後産の標本を入手し,肥後では鳥を捕獲するのに使われている.とあり,更に性状に関するビュルガーのメモの概要も記している.
 また彼はライデンの日本植物コレクションが植物学上たいへん重要なものであるとし,それらを一般の標本から分けて別室にて保管した.これが “Herbarium Japonicum Generale” と呼ばれるようになる日本植物標本のコレクションである.ミクェル自身によれば,それは1776年にツュンベルクによって採集されたコレクション(重複標本),シーボルトと伊藤圭介ら彼の日本人助手によるコレクション,及びビュルガー(H. Bürger),ピエロー(J. Pierot),テクストール(Textor),モーニケ(O. G. J. Mohnike)が収集したコレクションからなるものであった.1864年にはイギリスの王立キュー植物園は植物学者のオルダム(T. Oldham)によって収集された1200点からなる日本植物の標本コレクションをライデンに寄贈した.1866年にはマキシモビッチ(K. J. Maximowicz)が日本に滞在した3年間に収集した標本のコレクションが加えられた.
 
この “Herbarium Japonicum Generale” の標本目録がミクェルによって,1870年に『Catalogus Musei Botanici Lugduno-Batavi 1. Flora Japonica 』(ライデン王立植物標本館標本目録1. 日本植物)として出版された.この中に,ヤマグルマの腊葉標本として,蒐集者が,シーボルトのが3点,モーニケのが4点,ビュルガーのが2点,伊藤圭介のが1点,マキシモウィッチのが1点あると記載されている.また,アルコール漬けの標本と,伊藤圭介が提供した腊葉帖とにヤマグルマの標本がある事も記している.


ライデン大学におけるシーボルト&ツッカリーニの後継者,ミクェル(Friedrich Anton Wilhelm Miquel,1811-1871)が「Annales Husel Botanici Lugduno Batavi(1863-69)」(ライテン植物園年報,全142ページ)第二号(1865-66)に投稿した『日本植物誌試論』“Prolusio Florae Iaponicae”(日本植物誌試論)の “PARS TERTIA” の部のMAGNOLIACEAE(モクレン科)の「ヤマグルマ」の項には

TROCHODENDRON SIEB. ET ZUCC.

1. TROCHODENDRON ARALIOIDES SIEB. ct ZUCC. Fl. Jap. I. p. 83 tab. 39 et 40.

Genus potius Araliaceis adiungendum. — Detexit KEISKE probabiliter in Owari ubi Jama Guruma et Mosi noki,
  etiam Biroo dsifu vel B. tsigu vocatur; e Jeso apud Ainoe et e regione sept. ins. Nippon accepit SIEBOLD;
  porro e prov. Higo ubi gluteu ad aves capiendas exinde paratur. B
UERGER haec habet : ,,Calyx nullus nisi
  bractcae 2 exiguae; corolla nulla; stamina circiter 50, thalamo subtus affixa; capsula 7-locularis submono-
  sperma. Habitus Araliaceas spectat."
とある.「(モクレン科よりも)ウコギ科に加えるべき.伊藤圭介が尾張で観察し,ヤマグルマ,モチノキ,ビランジ*等とよばれる.シーボルトは蝦夷と肥後産の標本を入手し,肥後では鳥を捕獲するのに使われている.」とあり,更に性状に関するビュルガーのメモの概要も記している.
 ここに述べられている「ビュルガーのメモ」は,腊葉標本(L 0175239)に貼付されている,手書きのメモと内容は一致するようだ.このメモの文末には “Bürger” の文字が読み取れるが,手跡から判断されたのであろうか,秋山忍氏はこれを「シーボルトのメモ」と言っている(秋山忍ら『ナチュラリストシーボルト』ウッズプレス(2016)).内容は『日本植物誌』のヤマグルマの性状の記述と一致している.
  *
伊藤圭介『日本産物志前編 美濃部 中』文部省(1876)(ヤマグルマ-4)参照

 ミクェルがまとめた「Catalogus Musei Botanici Lugduno, Batavl Digessit」(1870)には,ヤマグルマの腊葉標本として,蒐集者が,シーボルトのが3点,モーニケのが4点,ビュルガーのが2点,伊藤圭介のが1点,マキシモウィッチのが1点あると記載されている.蒐集者については,文末に記す.


「Catalogus Musei Botanici Lugduno, Batavl Digessit」(1870)

Divisio Prima. Herbarium Japonicum Generale.
Polypetalae
MAGNOLIACEAE

VIII. TROCHODENDRON S. et Z.
       aralioides S. et Z.  B. 2.  S 3.  Mx 1.  M 4.  K 1.

SIGNA.
Literae singulis speciebus adjectae collectorum nomina, numeri
chartarum quibus specimina adglutinata sunt numeram indicant.

    B. = H. BÜRGER, Med. Doctor.
    S. = P
H. F. DE SIEBOLD, Med. Doctor, medicus militaris.
    Mx. = C. J. M
AXIMOWICZ. Med. Doctor, botanicus Rossicus.
    M. = O. G. J. M
OHNIK, Med. Doctor, medicus militaris neerlandus.
    K. = I
TOO KEISKE, botanicus japonensis.
Bürger
については次記事.シーボルト以外のコレクターについては,文末,


 同書には伊藤圭介がシーボルトに提供したと思われる腊葉標本帖中八冊(内二冊は亡失)の植物リストも掲載されていて,第五分冊にヤマグルマの標本もある事が記載されている.

1. HERBARIUM ITOO KEISKE; VOLUMINA
FORMA OCTAVA, QUORUM DUO
DEPERDITA

VOLUMEN V.
     162  Cacalia aconitifolia В
UNG.?
     163  Phytolacca Кaempferi A. G
RAY.
     164  Ixeris ramosissima A. G
RAY.
     157  Smilax, sp. dubia.
     168  Trochodendron aralioides S
IEB. et ZUCC.
     169  Acer carpinifolium S
IEB. et ZUCC.
     170  Salix japonica T
HUNB.?
     171  Salix?

   さらに,アルコール漬けの標本のリストにも,ヤマグルマの(部分)標本があるとされている.これは,シーボルトが蒐集者とされ,現在でもナチュラリスで保存されている標本(L 0741017)かもしれない.なお,ここにおいてもヤマグルマはモクレン科に分類されている.

DIVISIO QUARTA.
PLANTAE VEL EARUM PARTES
IN
SPIRITU VINI ASSERVATAE.

I. RANUNCULACEAE.
              96 Paeoniae species.

II. MAGNOLIACEAE.
              3   Ilicium religiosum S. et Z.
              98  Magnoliae species.
           99  Trochodendron aralioides S. et Z.


ヤマグルマの腊葉標本が “Herbarium Japonicum Generale” にあるコレクター.
★カール・ヨハン・マキシモヴィッチ(Carl Johann Maximowicz または Karl Johann Maximowicz,1827 - 1891)は,19世紀のロシアの植物学者で,専門は被子植物の分類.ペテルブルク帝立科学アカデミー会員.極東アジア地域を現地調査し,生涯の大半をその植物相研究に費やし,数多く新種について学名を命名した.その業績を含め,日本との関わりは大きい.1860年から1864年2月まで日本に滞在し,精力的に日本の植物相調査を行った.手始めに函館で採集助手として日本人の須川長之助を雇い,1年ほどをそこで過ごし渡島半島の植物相調査を行う.1862年,助手の長之助を伴って横浜を経由し九州へ向かう.途中,偶然にも横浜滞在中に生麦事件に遭遇している.九州では長崎に1年余り滞在し,周辺を調査するとともに長之助を雲仙,阿蘇,霧島などへ遣わした.またこのとき,たまたま日本滞在中であったシーボルトとも長崎で会っている.

★オットー・ゴットリープ・モーニッケ(Otto Gottlieb Johann Mohnike,1814 - 1887)は,ドイツ帝国の医師である.日本に牛痘苗をもたらし,日本の天然痘の予防に貢献した.シュトラールズントに生まれた.文献学を学んだが,父の友人エルンスト・モーリッツの影響で医学に転じた.各地の大学で医学を学び,シュトラールズントの父の屋敷で医者を開業した.1844年にオランダ領東インドのジャワに派遣され,1848年から1851年まで長崎の出島で働いた.佐賀藩主鍋島閑叟がオランダ商館長に牛痘苗のとりよせを求めたので,来朝時に痘苗を持参したが,接種しても感染せず,再度バタヴィアから痘痂を取り寄せ,1848年7月に鍋島藩医の楢林宗建の息子に接種,善感し,この痘苗は日本の各地へ受け継がれていくこととなった.閑叟の息子の淳一郎(後の藩主直大)も接種をうけた.それまで日本への牛痘苗の輸送は,航海中に効力が失われ失敗していたが,この成功によって牛痘法は日本に広まっていった.日本に初めて聴診器を持ち込んだことでも知られる.彼の標本はボイテンゾルグ(Buitenzorg,現在のインドネシアのボゴール)植物園の園管理者(hortulanus)であったテイスマン(Teysmann)から贈られたものとされている.(ライデンの日本植物標本コレクション The Herbarium Japonicum Generale in Leiden ヘラルド・テュイセ Gerard Thijsse)

★伊藤 圭介(1803 - 1901)は,幕末から明治期の本草学者・蘭学者・博物学者・医学者.日本初の理学博士[2].男爵(従四位勲三等).尾張国名古屋(現愛知県名古屋市)出身.翻訳において「雄蕊(おしべ)」「雌蕊(めしべ)」「花粉」という言葉を作った事でも知られる.文政10年(1827年),長崎にてシーボルトより本草学を学ぶ.その後,シーボルトより受け取ったツンベルク著『フロラ・ヤポニカ(日本植物誌)』を訳述し,文政12年(1829年)に『泰西本草名疏(たいせいほんぞうめいそ)』として刊行した.嘉永5年(1852年),尾張藩より種痘法取調を命ぜられる.文久元年(1861年),幕府の蕃書調所物産所出役に登用される.明治3年(1870年)末,名古屋より東京へ移住して大学出仕,翌年より文部省出仕となった.同14年(1881年),東京大学教授に任ぜられた(1886年に非職,1889年に非職満期).同21年(1888年),日本初の理学博士の一人として学位を受ける.また初代の東京学士会院会員となった.

2025年11月20日木曜日

ヤマグルマ-5,シーボルト&ツッカリーニ "Flora Japonica"『日本植物誌』,”Florae Japonicae Familiae Naturales”(Abh. Math.-Phys. Kl., K. Bayer.Akad.Wiss)

Trochodendron aralioides


  ヤマグルマを最初に欧米に紹介したのはシーボルト(Philipp Franz Balthasar von Siebold, 1796– 1866,日本滞在 1823– 1829, 1859– 1862)で,ライデン大学のツッカリーニ(Joseph Gerhard (von) Zuccarini, 1797 – 1848)との共著『日本植物誌』”Flora Japonica” (1835 -1870)に花の着いた枝(冒頭図,左)と果実の着いた枝の美しい図(冒頭図,右.何れも京都大学図書館)と共に新属の植物として Trochodendron aralioides の学名をつけて発表した.屬の名前,Trochodendron はギリシャ語の車輪(τροχός)と,樹木(δένδρον)に由来し,和名のヤマグルマが基であり,シーボルトはこの名前が,花の形状や枝先の葉の着き方をよく表していると感心している.なお,種小名 aralioides はウコギ科タラノキ属 Aralia + に似た oides という意味で,シーボルトの日本での植物研究の協力者,ドイツ人の薬剤師ハインリッヒ・ビュルガーのメモに由来しているのかも知れない(次記事).

 シーボルト&ツッカリーニはヤマグルマを ”Flora Japonica” では Winteraneae(ウィンチラ科,シキミモドキ科)に,”Florae Japonicae Familiae Naturales”(1848)では Magnoliaceae(モクレン科)に分類したが,後にドイツの植物学者アイヒラー(August Wilhelm Eichler, 1839 – 1887)は本属だけからなるTrochodendraceae(ヤマグルマ科)を設立した(”Flora, oder allgemeine botanische Zeitung”, 47, 449 – 458 (1864) & 48, 12 – 15, (1865)).現在ヤマグルマ科には本属の他,日本では化石でのみ知られているスイセイジュ属 Turacentron(中国からヒマラヤに分布)が分類される.ヤマグルマはスイセイジュとともに,導管をもつ種が圧倒的に多い被子植物のなかで仮導管をもつ,特殊な樹木として知られている.
 ライデンのナチュラリス生物多様性センター(Naturalis Biodiversity Center)には,シーボルトが蒐集者とされるヤマグルマの腊葉標本が少なくとも四枚保管されているが,何れもその画像は公開されていない.
 ビュルガーが蒐集者とされるヤマグルマの腊葉標本は五枚保管されていて,その内の四枚は画像が公開されている.秋山らによって一枚は2012年にヤマグルマのレクトタイプに,他の一枚は2013年にイソレクトタイプに選定された.(次記事). 

★シーボルト&ツッカリーニ『日本植物誌』”Flora Japonica” (Flora japonica, sive plantae quas in imperio japonico. Sectio Prima 1835)には,初めにラテン語でツッカリーニによるヤマグルマ屬の特性の記述があり,次にヤマグルマの記述が続き,最後にシーボルトのフランス語による覚書で終わる.

TROCHODENDRON.
WINTERANEAE R. BROWN. POLYANDRIA Polygynia LINN.
CHARACTER DIFFERENTIALIS.

CALYX nullus. COROLLA nulla. STAMINA hypogyna, plurise-
riata, indefinita ; FILAMENTA libera, A
NTHERAE basi affixae. OVARIUM
superum, 5 – 8 loculare, ovulis pluribus in quovis loculo pendulis
anatropis. S
TYLI tot quot locula, persistentes, stigmatibus in facie
superiore decurrentibus. C
APSULA stylis coronata, corticata, quin-
que -octolocularis, a vertice septicide quinque octovalvis. S
EMINA
numerosa, pendula, albuminosa embryone recto.

CHARACTER NATURALIS

    CALYX nullus. COROLLA nulla. STAMINA hypogyna, plurise-
riata, indefinita, decidua ;
FILAMENTA inter se libera, adscendentia ;
ANTHERAE basi affixae, apice mucronulatae, quadriloculares, loculis
per paria junctis in utroque latere antherae longitudinaliter dehis-
centibus. O
VARIUM liberum, quinque octoloculare ; ovula plu-
rima, biseriata, anatropa, pendula in quovis loculo. S
TYLI tot quot
locula, persistentes, erecti, apice parum recurvi ;
STIGMATA in facie
superiore stylorum decurrentia, emarginata et sulco longitudinali
exarata, carnosa, tenuissime papillosa. C
APSULA globosa, stylis per-
sistentibus coronata, corticata, quinque - octolocularis, a vertice
deorsum quinque - octovalvis valvulis coriaceis. S
EMINA numerosa
in quovis loculo, pendula, linearia, utrinque attenuata, subangulata.
T
ESTA glabra, membranacea, hinc raphe valde prominente ab hilo
ad verticem usque producta percursa ibique brevissime appendicu-
lata ;
TUNICA INTERIOR tenuissima, a testa vix separanda. ALBUMEN
aequabile, carnosum. E
MBRYO minutus, axilis, inversus in vertice
seminis, sed ovuli tortu juxta hilum erectus, radicula crassa conica,
cotyledonibus brevibus ovatis subcarnosis plane sibi incumbentibus ,
plumula inconspicua.
Blog FJ Trochodendron 3

HABITUS : Frutex vel arbor aromatica ligno duro albido vel
tandem fuscescente, ramis subdichotomis, foliis plerumque per trien-
nium virentibus, coaevis subverticillatim approximatis et internodio
satis longo perulis persistentibus obsito ab illis anni sequentis se-
junctis, petiolatis ovato - rhombeis cuspidatis serratis glabris cori-
ceis, gemmis perulatis mixtis vel foliiferis, perulis interioribus tan-
dem elongatis post vernationem persistentibus et longius a se invi-
cem remotis quam folia, floribus in racemos terminales simplices
dispositis, coëtaneis, bracteatis, calyce et corolla destitutis, herma-
phroditis polyandris polygynis, capsulis annuis polyspermis.

STATIO ET HABITATIO : Unica species hucusque cognita amat
loca humida umbrosa Japoniae meridionalis, ubi Lauris, Camelliis,
diversis Ilicis speciebus aliisque calidiorum regionum fruticibus sem-
pervirentibus mixta occurrit.

ETYMOLOGIA : Nomen e graeco τροχός rota et δένδρον arbor, ob
foliorum in ramis staminumque in floribus dispositionem .
(要旨:STATIO ET HABITATIO(現状と生息域):現在知られている唯一の種は,南日本の日陰の湿潤な場所を好み,ローレル(タブノキ),ツバキ,モチノキ属の様々な種,および温暖な地域の他の常緑低木と混生する.
E
TYMOLOGIA(語源):この名前は,枝の葉の配置と花の雄しべにちなんで,ギリシャ語のτροχός の「車輪」とδένδρον の「木」に由来する.)


                     39. 40. TROCHODENDRON ARALIOIDES. Tab. 39. 40.

Tr. foliis subverticillatis longe petiolatis obovato- rhombeis cuspidatis serratis
coriaceis glabris, racemis terminalibus simplicibus bracteatis.

Nomen jap. Jama Kuruma, i . e. Kuruma (rota) montium.

FRUTEX (rarius arbor) habitu Araliarum japonicarum, 8-15 pedes altus. RAMI teretes,
cortice sordide cinereo - flavescente parum rugoso aeque ac lignum durum albidum arom-
atico tecti, cicatricibus foliorum delapsorum in verticillos totidem annos significantes dispose-
tis (v. Tab. 40.) notati. G
EMMAE perulatae, ovato - oblongae, acutiusculae, uti tota planta
glabrae, foliiferae vel mixtae ; perulae externae circiter 12 - 15, quarum infimae minimae semior-
biculares, superiores sensim longiores ovatae, omnes coriaceae, mucronulatae, fuscescentes ;
internae post vernationem a se invicem remotae et longius distantes quam folia, adeo ut aeque
ac in Illicio et in Ericeis pluribus rami inter perulas magis extendantur quam inter folia, lan-
ceolatae, acutae, elongatae, plerumque primum per annum persistentes. F
OLIA 3 - 5, rarius plura
e quavis gemma, alterna sed in verticilli speciem approximata, longė petiolata P
ETIOLIS hori-
zontaliter patentibus basi subincrassata articulatis teretibus superne canaliculatis, e basi cuneata
integerrima obovato-rhombea, longe et obtuse cuspidata, crenato- serrata, glabra, superne lucida,
coriacea, penninervia nervo medio superne impresso subtus prominentc, lateralibus superne con-
spicuis subtus obsoletis, tenuiter reticulato- venosa, 2 - 3
″ longa, 1½ —2″ lata, in gemma
longitudinaliter complicata, per triennium virentia. S
TIPULAE desunt. FLORUM RACEMI e gemmis
mixtis terminales, sed fructiferi denique, ob gemmam ex axilla summi folii orientem ramum-
que continuantem laterales, simplices, erecti, 15 – 20 - flori ; rachis teres, stricta, glabra, bipol-
licaris; pedunculi erecto-patentes, angulati, glabri, 8 - 12
″longi, bracteis linearibus acutis
integerrimis membranaceis ipsos primum superantibus deciduis suffulti, uniflori, ebracteolati.
C
ALYX nullus. COROLLA nulla. STAMINA hypogyna, indefinita 40-50, pluriseriata, inter se
libera; F
ILAMENTA filiformia adscendentia, glabra, albida, pistillum superantia ; ANTHERAE basi
affixae, oblongae, apice mucronulatae, quadriloculares, loculis per paria junctis in utroque latere
antherae longitudinaliter dehiscentibus, sulfureae. O
VARIUM liberum, globoso – 5 - 8 - lobum,
glabrum, virens, 5-8- loculare, ovulis plurimis anatropis biseriatis in quovis loculo. S
TYLI
tot quot locula, teretiusculi, erecti, sursum parum recurvati, glabri, virentes, persistentes ;
STIGMATA in stylorum facie superiore decurrentia indeque obliqua, oblonga, apice parum emarginata,
sulco longitudinali exarata, tenuiter papillosa. C
APSULA globosa, subangulata, vertice depressa
et stylis persistentibus coronata, magnitudine pisi minoris, glabra, olivacea, quinque
locularis, 5 - 8valvis ; valvulae a vertice capsulae dehiscentes septicidae, coriaceae. S
EMINA in
quovis loculo 10 - 12 biseriata, in placenta angulo superiori carpelli affixa pendula, linearia,
utrinque attenuata, compresso- teretiuscula, lineam circiter longa. T
ESTA membranacea, glabra,
hinc raphe valde prominente ad verticem seminis usque producta percursa ibique parum appen-
diculata, fusca ;
TUNICA INTERIOR a testa vix separanda. ALBUMEN aequabile, carnosum, oleo-
sum
. EMBRYO minutus, axilis, inversus in vertice seminis, radicula crassa conica, cotyledonibus
brevibus ovatis carnosis plane sibi incumbentibus.


     Crescit in Japoniae regionibus australioribus locis umbrosis humidis. Floret vere, maturat
fructus aestate (anni sequentis ?) ħ
.
  (要旨:ALBUMEN:胚乳は均一,肉質,油分が多い.
   Crescit in Japoniae:日本の南部の,日陰で湿気の多い場所に生育する.春に開花し,果実は夏(翌年?)に熟する.)

Explicatio Tab. 39. Rami floriferi Trochodendri duo. Fig. 1. Flos auctus. 2. Stamen a facie, a.
3. Anthera, transversim dissecta, a. 4. Pistillum, magis auctum. 5. Idem a vertice visum, a. 6. Carpellorum
duorum sectio perpendicularis, a. 7. Stylus cum stigmate, a. Tab. 40. Trochodendri ramus fructifer. Fig. 1.
Fructus maturus, a. 2. Ejusdem sectio perpendicularis et 3. sectio horizontalis. 4. Semen, valde auctum.
5. Pars seminis, albumen et embryonem monstrans, magis a. 6. Embryo, valde auctus.

  Les botanistes du Japon ont nommé ce petit arbre Jama Kuruma, arbre à
roues, nom assez heureux, vu que les fleurs privées de calice et de corolle forment
de petites roues, et qu'à l'extrêmité des branches se trouvent également des feuilles
serrées formant la roue.
Il ressemble pour le port aux Aralia's du Japon, dont
nous aurons à traiter plus tard. Il s'élève à 8, 15' de hauteur, mais souvent il
ne forme qu'un arbrisseau. Sa patrie est aux endroits humides dans la région des
lauriers, des Camellia, des Ilex et d'autres arbres toujours verds des provinces
méridionales, où il fleurit au printemps et mûrit ses fruits en été. Les exemplaires,
qui ont servi à en faire la description, furent cueillis aux environs de Nangasaki,
où cet arbre est très rare. C'est par cette raison, qu'on le rencontre çà et là cul-
tivé dans les jardins. L'arôme des feuilles et des fruits permet d'en attendre des
vertus médicales. Son anomalie dans la structure des fleurs et des fruits, que mo-
difie même le caractère de la famille des Winteracées, nous a engagé à communi-
quer la plante dans cette partie de notre flore.

シーボルトによるフランス語のコメントの和訳(大場秀章・監,瀬倉正克・譯『シーボルト「日本植物誌〈本文覚書篇〉」』八坂書房(2007))
 「日本の植物学者たちはこの小高木をヤマクルマ、すなわち「車輪を持った木」と呼んでいる。この命名はかなり適切なものである。と言うのも、この植物の花は蕚も花冠もなく小さな車輪のような形をしており、それに枝の先端に同じように車輪の形をして密生した葉が見られるからである。形態からすると、日本のウコギ類に似ている。これについては後述する。高さは二・六から四・九メートルほどになるが、たいていは低木状である。原産地は、タブノキ、ツバキ、モチノキやその他の常緑樹が生える地域、すなわち春に花が咲き、夏に実がなる南部の地方の湿潤な場所である。記載に用いた標本は長崎周辺で採取したものだが、そのあたりでは非常にまれな木である。庭で栽培されているのをそこここで見かけるのはそうした理由による。葉や果実に芳香があるところから、何らかの薬効が期待できよう。花や果実の構造に、ウィンチラ科の特徴を修正せざるを得ないような差異が認められるため、本植物誌でこの植物を記載することにした。」(瀬倉正克)
 「シーボルトは日本人がこの樹をヤマグルマと呼ぶことに感心しているようだが、雌雄蕊まで観察していたかどうかは疑問である。ヤマグルマも後日、韓国(済州島)と台湾に産することが判り、日本固有ではなくなった.」(大場秀章)

   また★“Abhandlungen der Mathemat.-Physikalischen Classe, Der Koemglih Bayerishen, Akademie Der Wissenschaften. (Abh. Math.-Phys. Kl., K. Bayer. Akad. Wiss). Vierter Band”(1846)の Siebold & Zuccarini “Florae Japonicae Familiae Naturales, Aujectis Generum Et Specierum Exemplis Selectis. Sectio Prima” の部の
“62. (178. Endl.) MAGNOLIACEAE De Cand.”(モクレン科)の章には,
“
 187. Trochodendron S. et Z.
     345. Tr. aralioidet S. et Z. Flor, japon. I. p. 83. t. 39. 40.”
と彼らが著わした『日本植物誌』のヤマグルマが記載されている.

シーボルトが滞日中,実際にヤマグルマを観察したか否かは不明.彼の “NIPPON” の内の “REISE NACH DEM HOFE DES SJOGUN IM JAHRE 1826”(江戸参府紀行)を検索したが Trochodendron はヒットしなかった.また彼がライデンに設立した「気候順化園」の販売品リストを見たが,Trochodendron は見当たらなかった.『日本植物誌』でのヤマグルマの植物学的な詳しい記述は Siebold & Zuccarini が腊葉標本を温水に浸して復元し,精査して得た知見を基にしたのであろうか?興味深い.