2026年2月1日日曜日

ヤマグルマ-10-3, シキミモドキ科,Winteranus cortex. Dalechamps, Eseorce de Vuintherus. Des Moulins

Trochodendron aralioides

ヤマグルマを最初に欧米に紹介したシーボルトは,ツッカリーニとの共著『日本植物誌』”Flora Japonica”(1835 -1870)で,シキミモドキ科Winteraceae)に属するとしたが,“Abh. Math.-Phys. Kl., K. Bayer. Akad. Wiss. Vierter Band”(1846)では,モクレン科(Magnoliaceæ)に属するとした(Blog-5 参照).以降,このどちらかに従った報告が多く見られるようになった.この二つの科に属するのは原始的な植物とされている.

シキミモドキ科Winteraceae)に属する植物は日本には自生しておらず.主にアジア・南米の熱帯地方に産する.この科の名前は,「冬」や,芳香のある精油を産する “Winter-green” に関わりはなく,この科の植物をマゼラン海峡付近で西欧人として最初に見出し,壊血病の治療薬としてその樹皮を用いた,英国人サー・ジョン・ウィンターSir John Wynter or Winter1555 – 1638)に由来する.すなわち,彼がドレーク(Sir Francis Drake, 1543? - 1596)の世界一周航海の艦隊の一翼を担う「エリザベス号, The Elizabeth」の船長として出航したが,途中で挫折し帰国.マゼラン海峡沿岸で得て持ち帰った,壊血病に薬効のあるとされた樹皮(Winter's bark, Winteranvus Cortex)を産する喬木(現学名 Drimys winteri が科の基(基源植物)となった.

 フランドルの著名な植物学者,カロルス・クルシウス(Clusius, Carolus. 1526 - 1609)は,“Aliquot notæ in Garciæ aromatum historiam”1582)に,木版の絵入りで,ココア,メキシカン・ジャスミン,キンマ等が初めて記載したが,樹皮の画と共に, この,Winteranvus Cortex の記事が掲載されている.更に約20年後に著わした “Exoticorum Libri Decem”1605)には,より詳しい情報を載せた(前々記事参照).

   この香辛料として使われる樹皮は,その特異な味と薬効から,多くの本草学者の興味を引き,フランスの医師・植物学者・翻訳者 ジャック・ダレシャンJacques Dalechamps, またはJacobus Dale Champius, 1513 - 1588)が16世紀に著した植物学の主要な著作『植物一般史Historia plantarum generalis ----』(1586-1587)に,クルシウスの著作とほゞ同一の記述が,剽窃した挿図を共に見られる.さらに,共同研究者のジャン・デムーランJean Des Moulins, 1530 - 1622)によって改訂・訂正・増補されたフランス語訳『Histoire générale des plantes』(1615, ?)にも掲載されている.
ダレシャン Historia plantarum generalis ----” (1586) 1858 頁,94章には,クルシウスの著作(“Aliquot notæ in Garciæ aromatum historiam”1582)& “Exoticorum Libri Decem”1605))からコピーした(但し鏡像)の樹皮の木版画とともに,(冒頭図)

VVINTERANVS CORTEX. CAP. XCIIII.

VVILHELMYS Vvinterus, qui generosum Franciscum Drake
ad Magellanicum vsque fretum comitatus est, nec vlterius progres-
sus, nauim cui præerat in Angliam anno 1579. reduxit, collectum
istic corticem retulit, viliori Canellæ tum substantia, tum colore non
admodum dissimilem, plerumque tamen cras-
siorem, & parte externavel cinereum, vel ali-
quádo etiam fuscum, & vlmei corticis modo
scabrum, interna nõnunquam dissectum & mul
tis rimulis hiantem vt Tiliæ cortex, interdum
etiam admod
ùm solidum & durum, odore non
ingrato, sed gustu perquaın acri, & linguam
faucésque non leuius vrente quàm piper. Illius
facultates nullas exploratas habuit: sed eo, dum
recens esset, partim melle condíto, vt acrimo-
niam deponeret, partim resiccato & in polli-
nem trito, vtin eduliis Canellæ aliorúmque
aromatum vicem præberet, vsi sunt quiea naui
vehebantur. Posteà tamen intellexi aduerfus
stomachacis siue scorbuti morbum, quo eorum
nonnulliin illa nauigatione affecti fuerant, op-
timo successu vsos esse. Plurimùm mihi ace-
dere videtur ad Ligni aromatici corticem, cu-
ius D, Monardes in Simplicium historia me-
minit, tametsi singularem illam odoris fra-
grantiam, quam suo cortici tribuit, in hoc de-
prehendere non potuerim.

とある.内容的にはクルシウスの著作の記述を超える新しい知見は無いようだ.

また,フランス語版


★ジャン・デムーラン
”Histoire generale des plantes [...]” Derniere Edition, reveuë, corrigée, & augmentée [...] Tome second1653)には

De l’Eseorce de Vuintherus, CHAP. CII

GVILLAVME Vuinterus qui accompagna ce
braue Corsaire François Drake iusqucs au de-
stroit de Magella , d'où il s'en retourna, & rame-
na le nauire auquel il commandoit en Angle-
terre, l'an 1579. apporta de la vne eseorce qui resemble assez
bien en couleur & substance à la Canelle grossiere : toutefois
elle est vn peu plus grosse & cendrée, ou brune par dehors,
& raboteuse comme l'escorce de l'Orme , par dedans elle est
quelquefois creuassée comme l'escorce du Tilier, quelquefois
fort massiue & dure, d'assez bonne odeur, & d'vn goust fort
acre, qui brusle la langue & le gosier, aussi bien que le Poiure.
Or il ignoroit ses facultez toutefois ceux qui estoient dans le
nauire, l'ayans confite en miel, fraiche, pour luy faire perdre
son acrimonie, & en ayans aussi seché & puluerizé, en ont
vsé parmy les viandes au lieu de Cannelle & autres espices.
Depuis i'ay entendu qu'elle estoit propre contre la maladie
appellée Stomacace, quand les dents tombent de la gorge, de laquelle aucuns du nauire, uoient
esté tourmentez. Il me semble qu'elle approche fort de l’escorce du Bois aromatique, dont Nico-
las Monard fait mention en son traitté des Simples, combien qu'elle n'a pas vne si bonne odeur
comme il dit que la sienne a, de laquelle il est parlé au chapitre suyuant.

  "Historia generalis plantarum" で知られるジャック・ダレシャンDaléchamps または D'Aléchamps, Jacques. 1513 - 1588)は,フランスの医師,植物学者,言語学者,博物学者である.カーンに生まれ,1545年にモンペリエ(Montpellier)大学に入学し,ギヨーム・ロンドレ(Guillaume Rondeletラテン語名:Rondeletus またはRondeletius1507 1566)に師事し1547年に医学の博士号を取得した.グルノーブルとヴァランスで数年間過ごした後,1552年にリヨンに定住し,死ぬまでこの街に住み,オテル・デュー(Hôtel-Dieu:無料医療施設)で医師として活動した.

 彼の代表作は,リヨンで出版された,当時の植物学に関するあらゆる知識を集大成した『植物誌Historia generalis plantarum)』(1586年)である.この本は,リヨン周辺の植物相も記述しているため,『リヨン地域の植物誌(Historia plantarum Lugdunensis)』と呼ばれることもある.表紙には彼の名前しか記されていないが,一部はジャン・ボーアン(Jean Bauhin)とジャン・デ・ムーラン(Jean Des Moulins)によって執筆されたことは疑いようがない.本書には2,731種の植物が記載されており,これは当時の記録的な数である.また,マティアス・ド・ロベル(Mathias de l'Obel)から引用された記述や図も添えられている.本書は,深い博識を示している.ラテン語で書かれた本書は,後にデ・ムーランによって,フランス語に翻譯され出版された.本書では,様々な国での名称,性状,原産地,開花時期,薬効などについて解説されている.

デールシャンの彫版家は,クルシウス,ボック,フックスやマッティオリ等,先行文献の画版をコピーし(左右逆なのは,書籍の絵あるいはその複写を,そのまま版木に張り付けて,彫ったからであろう),その上,周りの空白部分に昆虫やミミズ,トカゲや,花や葉の部分図,また散りゆく花の絵をちりばめた.この手法は余白を嫌う「ホラー・ヴァクイ(空間恐怖)(horror vacui)」と呼ばれる,画面全体を密に埋める独特の彫版スタイルが特徴である.「horror vacui」は,元々はアリストテレスの物理学における概念で,「自然は真空を嫌う(natura abhorret a vacuo)」という考えに基づいていて,美術においては,空白が持つ不安感や,埋めることによる豊かさの表現など,様々な心理的・美的な動機から生じる.
 感心な事に,多くの画には出典となる書籍の著者の名称が記されている.
以下にいくつかの例を示す.赤線で囲ったのは,ダレシャンの版画家が附け加えた,装飾.なお原出典は

①ボック Hieronymus Bock (Tragus*) 1498 - 1554)『Kreuter Buch (本草書)』(1546
 
②ブルンフェルス Otto Brunfels 1488 - 1534)『Herbarium vivae icones (植物写生図譜)』(1530
 
③フックス Leonhart Fuchs 1501 1566)De Historia Stirpium commentarii insignes, Isingrin(植物誌)』(1542
 
④フックス Leonhart Fuchs 1501 1566)Historia de las yervas y plantas』(1557
 
⑤マッティオリ Petri Andreæ Matthioli 1501-1578)『Commentarii denuo aucti, in libros sex Pedacii Dioscoridis Anazarbei de medica materia(ディオスコリデス注釈)』(1544
 
ジャック・ダレシャン Jacques Dalechamps1513 - 1588)『Historia plantarum generalis ----(植物一般史)』(1586-1587
 
⑦ジャン・デムーラン Jean Des Moulins1530 - 1622)『Histoire générale des plantes』(1615, 1653
 *Tragus:ボック(Bock)はドイツ語で「雄ヤギ」の意味.ボック自身はその意味のグレコ・ラテン風の名前「トラグス」を別名として好んで使っていた.

ヒナゲシField poppy, Papaver rhoeas

スノードロップ Snowdrop, Galanthus nivalis

ラッパズイセン Wild Daffodil, Narcissus psuednarcissus

White popula, Populus tremula

Lady's mantle, Alchemia vulgaris + Sweet violet, Viola odorata

中でも多いのは,ピエランドレア・マッティオリ(Petri Andreæ Matthioli, 1501-1578)の『ディオスコリデス注釈(Commentarii denuo aucti, in libros sex Pedacii Dioscoridis Anazarbei de medica materia)』の初期の著作(いわゆるベニス版)からの植物図である.『ディオスコリデス注釈』の1544年のイタリア語版第1版には図版が収録されていなかったが,1555年のラテン語版には562点の木版画が加えられて,好評を得て,多くの国語に翻訳され,三万部を超える販売数を誇ったという.

0 件のコメント: