2023年2月2日木曜日

ガーンジー・リリー (8) トゥルヌフォール, J. P. Tournefort Lilionarcissus “Institutiones rei herbariae”-2,参照文献 (1)

Nerine sarniensis

フランスの植物学者ジョゼフ・ピトン・ド・トゥルヌフォール(Joseph Pitton de Tournefort, 1656 – 1708)は,リンネに先駆けて花の形を基準にした植物分類法を考案したことで知られる.彼の主著『基礎植物学』には,“Lilionarcissus” というグループが作られ,そこにはモリソンを引用して,ネリネ・サルニエンシス(ガーンジー・リリー)が, “Lilionarcissus Japonicus, rutilo flore” という名で記載されている.
 その増補改訂ラテン語版『植物学指針』(Institutiones rei herbariae)(1700)では,記載植物種の数を増やすとともに,CLASSIS(綱), SECTIO(節),GENUS(属), SPECIES(種)の体系を継続した.これがその後の植物分類の基本の考え方となった.
 この『植物学指針』には,CLASSIS IX. の中に SECTIO V. があり,更に,この SECTIO(節)の中に Lilio-narcissus, Lis-Narcisse がGENUS I として記載されている.その特徴と図,及び21種と 1664 年版より大幅に増えた種(species)がこの GENUS(属)に属すると,参照文献と共に記されている.参照されている文献は,クルシウス,モリソンの他多数に渡り,幾つかの記載は同一のものとされているが,名称は新たにトゥルヌフォールが付けたものもあり,原記載のままのものもある.そこにはモリソンと,更にコルーヌを参照して,ネリネ・サルニエンシス(ガーンジー・リリー)が, “Lilionarcissus Japonicus, rutilo flore”と“Narcissus Japonicus, rutilo flore,”という原記載の名で記載されている.(前記事 参照)

ここの “Lilio-narcissus” に参照された13の文献の,著者と検索しやすい名称と対比させたリストを,著作の刊行年順に示し,各文献の著者の簡単な紹介と共に,見出した該当ページの図を,二記事に渡って載せる.それぞれの種名は,トゥルヌフォールの書における名称と,各文献における名称(イタリック体)で示す.

①Clus. Hist.: Charles Clusius de l'Ecluse “Rariorum Plantarum Historia” (1601)

「稀産植物誌」
カロルス・クルシウス(シャルル・ド・レクリユーズ, Carolus Clusius, Charles de l'Écluse, L'Escluse, 1526 - 1609)は 16 世紀ヨーロッパの植物学者として最も重要な人物の一人で,フランドルに生まれた.健康に恵まれず,貧しかったが多才な人物で,八ヵ国語を操った.ヨーロッパ各地を旅行し豊かな植物学の知識を身につけた.およそ14年間マクシミリアン二世に仕え,ウィーンの宮廷で過ごしたが,最後はライデン大学の教授になった.ここに植物園をつくり,オランダにおける球根栽培の基礎を築いたといわれる.若い頃からの成果をまとめて1601年『稀少植物誌』を出版.リンネの仕事はこの本のおかげをたいそう被っている.クルシウスの業績はリンネを通じて現代の植物学にも影響を及ぼしているといえよう.

Lilio-Narcissus Jacobæus, lactifolius, Indicus, rubro flore. Narcissus latifolius, Indicus, rubro flore Clus Hist. 157
Lilio-Narcissus luteus, autumnalis, minor. Narcissus serotinus Clus. Hist.162.
Lilio-Narcissus autumnalis, melino flore. Nacissus Persicus Clus. Hist. 163.
Lilio-Narcissus luteus, autumnalis, major. Narcissus autimnalis, major Clus. Hist. 164.

②Suvert:Emanuel Suvert, “Emanuelis Suvertii Florilegium.” (1612) 「花譜」


エマヌエル・スウェールツ(
Emanuel Sweert,1552 - 1612)は,オランダの画家,園芸家である.1612年の著書『花譜』(Florilegium Amplissimum et Selectissimum)で知られる.スウェールツは神聖ローマ皇帝,ルドルフ2世のウィーンの植物園の園長として雇われていた.また『花譜』の図版の多くはルーブルのフランス王,アンリ4世の植物園で栽培されていた植物である.『花譜』は560種を掲載した園芸植物のカタログで,手彩色銅版画110枚を収録しており,1612年にフランクフルトの印刷業者ヨハン・テオドール・ド・ブリーによって出版された.植物学者のピエール・ヴァレが準備した植物が描かれた.スウェルーツの花譜は日本に伝わり,1761年,平賀源内の蔵書となり,蔵書目録で『紅毛花譜』として紹介された.
  Lilio-Narcissus Indicus, florealbo, exteriùs rubente. Narcissus à D. Gareto, flore albo, exterior parte rubicundus Suvert. 28.
  Lilio-Narcissus luceus, vernus. Narcissus vernum, flore lutea Suvert.

③Eyst:Basilius Besler ”Hortus Eystettensis.” (1613) 「アイヒシュタットの庭」


バシリウス・ベスラーまたはバジル・ベスラー(
Basilius Besler または Basil Besler,1561 - 1629)はドイツの薬剤師,植物学者,植物画家である.ドイツ,アイヒシュテットの司教で植物愛好家の,ヨハン・コンラート(Johann Konrad von Gemmingen)が造った庭園で栽培された植物を詳細に描いた『アイヒシュタットの庭』(Hortus Eystettensis)の植物画を描き,出版したことで知られる.本書は850ページに1084の植物が記述され,ベスラーの描いた367点の版画がつけられた最も初期の銅版よる大型本の一つである.1668年には日本にも輸入されている.
  Lilio Narcissus luteus, multiplex, autumnalis. Narcissus autumnalis, flore luteo, multiplex Eyst.

④ C. B. Pin.;Caspari Bauhini “Pinax Theari Botanici” (1623. & 1671.) 「植物の劇場総覧」


ギャスパール・ポアン(
Gaspard Bauhin or Caspar Bauhin,羅: Casparus Bauhinus, 1560 - 1624)はスイスの植物学者である.古今の名称が対照されている全12巻の『植物の劇場総覧表』(Pinax theatri botanici, sive Index in Theophrasti Dioscoridis, Plinii et Botanicorum qui a saeculo scripserunt opera, 1623)を著し,リンネら後世の植物学者に影響を与えた.父親はプロテスタントとなるためにフランスからスイスに移住した医師であり,バーゼルに生まれた.パドヴァ,モンペリエ,ドイツで医学を学んだ後バーゼルへ戻った.医学の学位を得て,植物学,生理学を教えた.1582年にバーゼル大学のギリシア語の教授となり,1588年に解剖学と植物学の教授となった.その後市の医師となり,バーゼル大学の薬理学の教授となり,学長,学部長を務めた.
著書,『植物対照図表』は植物学の歴史において重要な著作で,6000に及ぶ種が記載された.分類法はそれほど革新的なものでなく最初の10巻が草を扱い,2巻が木を扱っている.植物研究というのは医薬である薬草の研究を起源としているので,主として植物の用途によって分類されたが,植物の類縁性が意識されており,現在の分類でいくつかの同じ科に属する植物はまとめて記載されている.また,一部の植物は二名法で命名されている.
  Lilio-Narcissus luceus, vernus. Colchicum luteum vernum C, B, Pin. 69.
      Lilio-Narcissus autumnalis, melino flore. Colchicum melino flore C. B, Pin. 69.

⑤ Park. Par,:John Parkinson “Paradisi in Sole Paradisus Terrestris” (1629) 「太陽の庭・地上の楽園」


ジョン・パーキンソン(
John Parkinson, 1567-1650)  は英国の庭師・植物学者である.薬剤師見習いからスタートし,1617年薬種商組合の創設に参加,20年には理事になるが庭仕事に熱中するようになり,22年には引退した.彼を有名にした『太陽の園,地上の楽園 ”Paradisi in Sole Paradisus Terrestris”』(1629)のタイトルは,自分の名前(park-in-son)をラテン語にしたもので,これは主に観賞用植物だけを扱ったイギリス最初の絵入り本である.皇后に献呈され,その後彼はチャールズ一世のお抱え植物学者となる.とにかくパーキンソンは庭園の観賞植物多数に言及した最初の人であった.この書は第一部「花園」(The Garden of pleasant Flowers.),第二部「菜園」(The Kitchen Garden.),第三部「果樹園」(The Orchard)よりなる園芸書.庭園設計や土づくり,種まき,育て方などの具体的な庭造りのノウハウと,約800ページの植物図版が掲載されている.諸外国から移入された,或は英国自生の庭園用の美しい植物が多く取り上げられ,中世の菜園の実用主義や医術・治療を目的としたそれまでの本草書とは,大きく異なる内容となっている.
  Lilio-Narcissus Indicus, pumilus, monanthos, albus Narcissus Virgneus Park. Par. 86.

Narcissus Virgineus.   The Virginia Daffodill.

This plant I thought fittest to place here in the beginning of this Classis, not finding
where better to shroud it. It hath two or three long, and very narrow leaues, as greene
as the leaues of the great Leucoium bulbosum, and shining withall, which grow some-
times reddifh, efspecially at the edges : the stalke riseth vp a spanne high, bearing one
flower and no more on the head thereof, standing vpright like a little Lilly or Tulipa,
made of six leaues, wholly white, both within and without, except that at the bottome
next to the stalke, and a little on the backside of the three outer leaues, it hath a small
dash or mew of a reddish purple colour : it hath in the middle a few chiues, standing
about a small head pointed; which head groweth to bee small and long, containing
small blackish flat seede : the roote is small, long, and round, a little blackish on the
outside, and white on the inside.

The Place.

This bulbous plant was brought vs from Virginia, where they grow ab-
oundantly; but they hardly thriue and abide in our Gardens to beare
flowers.

The Time.

It flowreth in May, and seldome before.

The Names.

The Indians in Virginia do call it Attamusco, some among vs do call it
Lilionarcissus Virginianus, of the likenesse of the flower to a Lilly, and the
leaues and roote to a Daffodill. Wee for breuity doe call it Narcissus Virgi-
nues,
that is, The Daffodill of Virginia, or else you may call it according to
the former Latine name, The Lilly Daffodill of Virginia, which you will ;
for both names may serue well to expresse the plant.

⑥ Ferr. Flor.:Giovanni Battista Ferrari ”Ferrarius de Florum Cultura. Joannis Baptistæ Ferrarii, Senensis” (1633)


ジョヴァンニ・バティスタ・フェラーリ(
Giovanni Baptista Ferrari,1584 - 1655)は,イタリアのイエズス会士,グレゴリアン大学の教授で,植物図譜や,ラテン語-シリア語辞典の編集を行った.
 シエナの裕福な家に生まれ,1602年にローマでイエズス会に入会し,著作のかたわら,ローマのイエズス会の大学でヘブライ語と修辞学の教授を務め,教皇の園芸の顧問を務めた.語学の才に恵まれ,21歳でヘブライ語を自由に扱い,ギリシャ語とラテン語の優れた文章を書くことができた.ローマの実力者であったフランチェスコ・バルベリーニ枢機卿(Francesco Barberini, 1597 – 1679)の個人植物園Horti Barberiniを管理し,植物園の植物を学び,1632年に園芸書,“ Flora, seu, De florum cultura”を出版した.添付された植物図は,最初の女性版画家とされるアンナ・マリア・ヴァリアナ(Anna Maria Variana)を含む版画家が作成した.第1版はバルベリーニに献じられた.

  Lilio-Narcissus Indicus, saturato colore purpurascens. Narcissus Indicus, Litiaceus, saturo colore purpurascens Ferr, Flor. 119.
  Lilio-Narcissus Indicus, maximus, sphæricus, floribus plurimis, rubris, Liliaceis. Narcissus Indicus, flore Liliaceo. Sphæricus Ferr. Flor. 129.

⑦Corn.: Jacques Philippe Cornut “Canadensium plantarum” (1635) 「カナダ植物誌」


ジャック=フィリップ・コルニュ(
Jacques Philippe Cornut, 1606-1651)はフランスの医師,植物学者である.著書として,パリ近郊の植物の研究書,『パリの植物ハンドブック』("Enchiridion botanicum parisiense")やセント・ローレンス川からルイジアナ地域の植物の研究書『カナダの植物』("Canadensium plantarum, aliarúmque nondum editarum historia nondum editarum historia cui adiectum est ad calcem enchiridion botanicum parisiense":Paris: Simon le Moyne, 1635)がある.生涯を通じて,541の種の記述を行った.『カナダの植物』の図版はピエール・バレ(Pierre Valet:1575-1650)が描いた.カナダの植物について記述したにもかかわらず,一度も新大陸を訪れたことはなく,植物標本はフランス王,アンリ4世の庭園やパリ大学の医学部の庭園で植物栽培したヴェスパズィヤン・ロバン(Vespasien Robin)父子や,パリで多くの園芸庭園を所有するモラン家から入手した.北アメリカ東部の30以上のそれまで知られていなかった植物の記述し,図を示し,南アフリカの植物も紹介した.カール・フォン・リンネも『植物の種』("Species Plantarum")のなかでコルニュの著書から引用した.
    Lilio-Narcissus Japonicus, rutilo flore. Narcissus Japonicus, rutilo flore, Corn. 158.
    Lilio-Narcissus Indicus, pumilus, polyanthos. Narcissus Indicus, pumillus, polyanthos Corn. 154.

⑧ J. B.:Johann Bauhin ”Historia plantarum universalis - - ” (1650) 「一般植物誌」


ジャン・ボアン(Jean Bauhin,Johann Bauhinとも,1541 – 1613)は,スイスの植物学者・医師である.④項の植物学者のギャスパール・ボアン(Gaspard Bauhin or Caspar Bauhin, 羅: Casparus Bauhinus, 1560 - 1624)の兄である.バーゼルで生まれた.父親は新教徒となったために,フランスから追われた医師である.植物学をテュービンゲン大学(Universitas Eberhardina Carolina)でレオンハルト・フックス(Leonhart Fuchs, 1501 – 1566)のもとで学んだ後,チューリッヒ大学(Universität Zürich)でコンラート・ゲスナー(Conrad Gesner, 1516 - 1565)のもとで学んだ.当時の高名なイタリアの植物学者,ウリッセ・アルドロヴァンディ(Ulisse Aldrovandi, 1522 – 1605)やフランスの博物学者ギヨーム・ロンドレ(Guillaume Rondelet, 1507 – 1566)のもとを訪ね,リヨン滞在中はジャック・ダレシャン(Jacques Daléchamps, 1513 - 1588)とともに植物の研究を行ったが宗教上の理由でフランスを去り,スイスに戻った.スイスに帰郷したコンラート・ゲスナーとスイスの植物調査を行った後,バーゼルに定住し,医師として働いた.1570年にモンベリアールのヴュルテンベルク公(Friedrich I of Württemberg , 1557 – 1608))の宮廷に医師として招かれ,没するまで,モンベリアール(Montbéliard)に住んだ.モンベリアールの大庭園(Grands-Jardins de Montbéliard)で珍しい植物を栽培し,その中には新大陸から伝わったジャガイモも含まれていた.
    Lilio-Narcissus Jacobæus, lactifolius, Indicus, rubro flore. Narcissus Indicus latifotius, rubro flore J. B. 2. 609.
    Lilio-Narcissus autumnalis, melino flore. Narcissus Persics, Croci flore, Colchicis affinis J. B. 2. 661.
    Lilio-Narcissus luceus, vernus. Colchicum vernum flavo flore J. B. 2. 662.
    Lilio-Narcissus luteus, autumnalis, minor. Narcissus autumnalis minor J. B. 2. 662.


2023年1月30日月曜日

ガーンジー・リリー (7) トゥルヌフォール, J. P. Tournefort, Lilionarcissus in “Eléments de botanique”, “Institutiones rei herbariae”

フランスの植物学者ジョゼフ・ピトン・ド・トゥルヌフォール(Joseph Pitton de Tournefort, 1656 – 1708)は,リンネに先駆けて花の形を基準にした植物分類法を考案したことで知られる.彼の主著『基礎植物学』及びその増補改訂版『植物学指針』には,“Lilionarcissus” というグループが作られ,そこにはモリソンを引用して,ネリネ・サルニエンシス(ガーンジー・リリー)が, “Lilionarcissus Japonicus, rutilo flore” という名で記載されている.
 エクス=アン=プロヴァンス(Aix-en-Provence)で生まれ,イエズス会の修道院で学び,聖職者になることを求められたが,父親の死によって植物学の研究に専念することが可能になった.採集活動を行いながらMontpellierで医学を学んだが,1683年にパリ植物園(Jardin des Plantes)の植物学の教授に任命された.このころピレネー山脈などの西ヨーロッパで採集旅行を行ない,多くの標本を集めた.彼の収集した6,963 にのぼる標本は,後にパリの王立植物園(Jardin du Roi)に寄贈され,現在は国立自然史博物館(Muséum national d'histoire naturelle)に収蔵されている.

 主著『基礎植物学』(
Eléments de botanique, ou Méthode pour reconnaître les Plantes)は1694年に出版され,1700年と1719年には増補改訂ラテン語版の『植物学指針』(Institutiones rei herbariae)が刊行された.主たる挿画家は,王立植物園の植物画家クロード・オーブリエ(Claude Aubriet, 1651-1743)である.『基礎植物学』で,トゥルヌフォールは7000種の植物を約700の属に分類した.トゥルヌフォールは植物を草と木に分け,花の形で草本を17 のCLASSE(綱)に,木本を5 のCLASSE に分け,下にSECTION (節)その下にGENRE(属),更にその下にESPECES(種)をたて,それぞれの種を分類した.

改訂版の『植物学指針』では,記載植物種の数を増やすとともに,CLASSIS(綱), SECTIO(節),GENUS(属), SPECIES(種)の体系を継続した.これがその後の植物分類の基本の考え方となった.
 1700年から1702年の間,ギリシャの島々を経由してコンスタンチノープル,黒海沿岸,アルメニア,グルジアを,ドイツの植物学者アンドレアス・グンデスハイマー(Andreas Gundesheimer, 1668 - 1715)と画家のクロード・オーブリエを伴って,調査旅行した.この時の旅行記は死後,Relation d'un voyage du Levantとして出版された.1706 年にロイヤル・カレッジ(Collège de France)の医学教授に任命されたが,彼は長い間この新しい職務に勤しむ事なく,1708 年 12 月 28 日にパリで公道での事故の犠牲者となった.


 
『基礎植物学』(Eléments de botanique, ou Méthode pour reconnaître les Plantes)(1694) には,

CLASSE IX.
Des Herbes dont les fleurs aprochent en quel-
que maniere de la fleur du Lis, & qu'on
apellera dans la suite des fleurs en Lis.

LEs fleurs en Lis sont d'une seule feuille coupée en six
pieces dans quelques genres. Elles sont à trois feuil-
les, & à six dans quelques autres ; mais de quelque nature
qu'elles soient leur pistile ou leur calice forment un fruit
qui est toûjours divisé en trois loges. Ainsi on les apelle
fleurs en Lis, non seulement parce que la plûpart ressem-
blent à la fleur du Lis, mais principalement parce qu'elles
laissent une capsule divisée en trois loges de même que cel-
le du Lis.

とあり,更に,この Classe(綱) の中に Lilionarcissus がGENRE(属) として記載され,その特徴と図,及び8種の種(especes)がこの GENRE に属すると,引用文献と共に記されている.引用されている文献は,クルシウスとモリソンの2著作のみで,名称も原記載のままである.

GENRE  I.

Lilionarcissus.
LE Lis-Narcisse est un genre de plante, dont les fleurs (Pl, 207.)
A ou B sont composées de six feuilles C disposées com-
me celles du Lis. Lorsque ces fleurs sont passées, le calice
D qui est l'embrion E du fruit grossit, & devient une ca-
psule semblable à celle du Narcisse. La racine des especes
de ce genre est bulbeuse ; c'est par elle qu'il disfere du Lis;
& sa fleur qui est à six feuilles le distingüe du Narcisse.

Les especes de Lis-Narcisse sont,
Lilionarcissus Jacobæus latifolius Indicus, rubro flore Mor.
hist. 366.
Lilionarcissus Indicus, saturato colore purpuraseens Mor.
hist. 367.
Lilionarcissus Japonicus, rutilo flore Mor. hist. 367.
Lilionarcissus Indicus pumilus polyanthos Mor. hist. 368.
Lilionarcissus luteus autumnalis major. Colchicum luteum
mains C. B. pin. 69.
Lilionarcissus luteus autumnalis minor. Narcijssus autum-
nalis minor
Cl. hist. 164.
Lilionarcissus autumnalis melino flore. Narcissus Persicus
Cl. hist. 163.
Lilionarcissus Bæticus luteus minor odoratissimus.

増補改訂ラテン語版の『植物学指針』(Institutiones rei herbariae)(1700) には,CLASSIS IX. の中に SECTIO V. があり,更に,この SECTIO(節) の中に Lilio-narcissus, Lis-Narcisse がGENUS I として記載されている.その特徴と図,及び21種と 1664 年版より大幅に増えた種(species)がこの GENUS(属)に属すると,参照文献と共に記されている.参照されている文献は,クルシウス,モリソンの他多数に渡り,幾つかの記載は同一のものとされているが,名称は原記載のままである.そこにはモリソン及びコルーヌを参照して,ネリネ・サルニエンシス(ガーンジー・リリー)が, “Lilionarcissus Japonicus, rutilo flore”と“Narcissus Japonicus, rutilo flore,”という原記載の名で記載されている.

CLASSIS IX.
DE
HERBIS ET SUFFRUTICIBUS,
Flore Liliaceo.

FLOS LILIACEUS dicitur ille, qui vcl conflatur ex petalis sex , ra-
r
ò tribus , vel in sex partes secatur. Huic autem proprium est ut pistillum
cjus aut calyx abeat in capsulam in terna loculamenta semper divisam. Tales
sunt flores Tulipæ, Hyacinthi, Asphodeli, Ephemeri, qui Liliacei appellant-
tur; non tanr
ùm quòd maxima eorum pars ad Lilii formam quodammodo ac-
cedat, sed qu
òd fructum post se relinquant semper tricapsularem, qualis est
fructus Lilii.
 

S E C T I O  V.

De Herbis, flore Liliaceo ex petalis sex composito, cujus calyx
abit in frutum.

GENUS I.
Lilio-Narcissus. Lis-Narcisse.

LILIO-NARCISSUS est plancæ genus, flore A, B liliaceo, ex pecalis sex C  (Tab. 207.)
compositro, Lilii æmulo. Hujus autem calyx D seu embryo E abir in fru-
ctum Narcissi fructus formâ. His notis addenda est radix bulbosa, tunicata,
qua differe à Lilio, à Narcissso ver
ò flore polyperalo.

Lilio-Narcissi species sunt.

Lilio-Narcissus Jacobæus, lactifolius, Indicus, rubro flore Mor. Hist. Oxon.
  Part. 2. 366. Narcissus Indicus latifotius, rubro flore J. B. 2. 609. Nar-
  cissus latifolius, Indicus, rubro flore Clus Hist. 157

Lilio-Narcissus Indicus, saturato colore purpurascens Mor. Hist. Oxon,
  Part. 2. 367. Narcissus Indicus, Litiaceus, saturo colore purpurascens Ferr,
  Flor. 119.
Lilio-Narcissus Indicus, maximus, sphæricus, floribus plurimis, rubris, Lilia-
  ceis Mor. Hist. Oxon. Part. 2. 368. Narcissus Indicus, flore Liliaceo. Sphæ-
  ricus Ferr. Flor. 129.
Lilio-Narcissus Indicus, florealbo, exteri
ùs rubente. Narcissus à D. Gareto,
  flore albo, exterior parte rubicundus Suvert. 28.

Lilio-Narcissus Japonicus, rutilo flore Mor. Hist. Oxon. Part. 2. 367, Nar-
  cissus Japonicus, rutilo flore, Corn. 158.

Lilio-Narcissus Indicus, pumilus, polyanthos Mor. Hist. Oxon, Part. 2. 368.
  Narcissus Indicus, pumillus, polyanthos Corn. 154.
Lilio-Narcissus Africanus, pumilus, polyanthos. Lilium Africanum, humile,
  longissimis foliis, polyanthos, saturato colore purpurascens H. L. Bat. App,
  & Par. Bat.
Lilio-Narcissus polyanthos, flore incarnato, fundo ex luteo albescente Sloane
  Cat. Plant. Jam. 115. Lilium Americannum, puniceo flore Belldona dictum
  H. L. Bat. & Par. Bat. Lys rouge du Tertre. 110.

Lilio-Narcissus Zeylanicus, latifolius, flore niveo, externe linea purpurea stria-
  to H. Amstel. in fol. 73.-
Lilio-Narcissus folio latissimo, floribus niveis inodoris. Narcissus Amboinen-
  sis. folio latissimo, rotundo , floribus niveis, inodoris H. Amstel. in fol. 77,

Lilio-Narcissus Americanus, flore intus aureo, extus coccineo, foliis Lilii Con-
  vallium Plum.
Lilio-Narcissus seu Narcissus Liliflorus Carolinianus flore alboj singulari, cunm
  rubedine diluto Pluk. Phytog. Tab. 42. fig. 3,
Lilio-Narcissus Indicus, pumilus, monanthos, albus Mor. Hist. Oxon. Part, 2, 366, Narcissus Virgneus Park. Par. 86.
Lilio-Narcissus Indicus, Narcissus Liliflorus, aureus, striis argenteis pictus,
  floribus amplis, cernuis, gemellis, caule magno Cepæ fistuloso H. R. H.
  Pluk. Phycog. Tab. 246. fig. 2 .
Lilio-Narcissus luceus, vernus. Colchicum luteum vernum C, B, Pin. 69.
  Colchicum vernum flavo flore J. B. 2. 662. Narcissus vernum, flore lutea
  Suvert.

Lilio-Narcissus luteus, autumnalis, major. Colchicum luteum, 1, majus C. B.
  Pin. 69. Colchicum flore luteo quorundam J. B. 2. 661. Narcissus au-
  timnalis, major Clus. Hist. 164.
Lilio Narcissus luteus, multiplex, autumnalis. Narcissus autumnalis, flore lu-
  teo, multiplex Eyst
.
Lilio-Narcissus luteus, autumnalis, minor. Narcissus serotinus Clus. Hist.
  162. Narcissus autumnalis minor J. B. 2. 662.
Lilio-Narcissus autumnalis, melino flore. Colchicum melino flore C. B, Pin.
  69. Narcissus Persics, Croci flore, Colchicis affinis J. B. 2. 661. Na-
  cissus Persicus Clus. Hist. 163.
Lilio-Narcissus Bæticus, luteus, minor, odoratissimus.
Lilio-Narcissus, quasi Planta ad Lilium & ad Narcissum accedens.
 

参照文献は,2から13に増えた.それぞれの文献は略称で記されているので.文献名を著者と検索しやすい名称と対比させたリストを,著作の刊行年順に示す.見出した各文献の該当ページの図は,次記事に著者の簡単な紹介と共に載せる.

Clus. Hist.: Charles Clusius de l'Ecluse “Rariorum Plantarum Historia” (1601) 「稀産植物誌」
Suvert
:Emanuel Suvert, “Emanuelis Suvertii Florilegium.” (1612) 「花譜」
Eyst
:Basilius Besler ”Hortus Eystettensis.” (1613) 「アイヒシュタットの庭」
C. B. Pin.
;Caspari Bauhini “Pinax Theari Botanici” (1623. & 1671.) 「植物の劇場総覧」
Park. Par,
:John Parkinson “Paradisi in Sole Paradisus Terrestris” (1629) 「太陽の庭・地上の楽園」
Ferr. Flor.
:Giovanni Battista Ferrari ”Ferrarius de Florum Cultura. Joannis Baptistæ Ferrarii, Senensis” (1633)
Corn.: Jacques Philippe Cornut “Canadensium plantarum” (1635) 「カナダ植物誌」
J. B.:Johann Bauhin ”Historia plantarum universalis - - ” (1650) 「一般植物誌」
Du Tertre: R. P. Du Tertre "Historia naturalis Insularum Gallo Americanarum: Histoire générale & naturelle des Antilles habitées par les François" (1667. & 1670)
Mor. Hist. Oxon.
:Robert Morison “Plantarum Historiæ Universalis Oxoniensisda” (1680) 「オックスフォード大学植物史」
H. L. Bat. : Paulo Hermanno ”Horti Academici Lugduno Batavi Catalogus” (1687)
H. Amstel.: Johannes Commelin, “Horti medici amstelodamensis rariorum tam Orientalis- -“ (1689)
Pluk. Phytogr. : Leonard Plukenet “Phytographia Sive Stirpium - - ” (1691)
  「薬草誌」
Sloane: Hans Sloan “Catalogus Plantaum Insulae Jamaicae” (1696) 「ジャマイカ島植物目録」

2023年1月9日月曜日

ガーンジー・リリー,ダイヤモンド・リリー (6) Lilionarcissus 百合水仙のグループ-1 Tobias “Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum”

Nerine sarniensis

 前記事に述べたように,オックスフォード大学の初代植物学の教授ロバート・モリソン(Robert Morison, 1620 - 1683)は『オックスフォード大学植物史 第 2 部』”Plantarum Historiæ Universalis Oxoniensis, par secunda” に,ガーンジー島の総督クリストファー・ハットン卿の次男,チャールズ・ハットン(Charles Hatton, 1635 - 1708)から贈られたガーンジー・リリーの球根を実際に栽培して,この植物を NARCISSUS の中の Lilionarcissus の仲間と位置づけ,名称を先行文献のコルーヌのNarcissus Japonicus rutilo flore(日本赤花水仙)から,Lilionarcissus Japonicus rutilo flore(日本赤花百合水仙)に変えた.

この,Lilionarcissusというグループ名は,イタリアの植物学者,トビアス (Aldinus. Tobias, 1570 - 1662)  の “Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum” (1625) の中に,”LILIONARCIS RVBEO INDICO” (インド赤花百合水仙)として見られる.この植物は現在でいうベラドンナ・リリー(ホンアマリリス・Amaryllis belladonna)と思われる.また文中には,Iacobeo Narcisso ツバメズイセンへの言及も見られる.(冒頭図)


一方,この書に先だつこと3年の同著者による “Theatrum Florae in quo ex toto orbe selecti mirabiles” (1622) には,後に同じLilionarcissus の仲間とされるツバメズイセン(Sprekelia formosissima)が,Narcissus Jacoeus indicus flore rubro として描かれている.しかし,そのグループ名は Narcissus であり,まだ Lilionarcissus の名はない.従って,この間にLilionarcissus がグループとしての認知度が高くなったと推察される.

①“Theatrum Florae in quo ex toto orbe selecti mirabiles” (1622), Narcissus Jacoeus indicus flore rubro

②“Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum” (1625), LILIONARCIS RVBEO INDICO (冒頭図) 

Tobias (Aldinus. 1570 - 1662) “Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum” (1625)

Horti Farnesiani. 83

DE
LILIONARCIS
RVBEO INDICO
CAPVT SEPTIMVM

Lilionarcissus, seù Narcissolirion aptiùs hæc pianta,
dicetur, quám Tulipa: flos enim verè lilium emula-
tur, radix, & folia narcissi sunt. missus est bulbus
Narcissi Iacobei nomine, eo quod crucem ensi for-
mem S. Iacóbi Equitum representare viderecur, sed
enatus flos diuersus apparuit, á Iacobeo Narcisso à
Clusio, & Rubino diligenter picto, quare huius
iconem oftendere voluimus. Augusto nullis præcedentibus folijs è ter-
ra scapus prodit quandoq. duorum palmorum altitudine, in cuius sum-
mo aperta tenui membranacea tunica quatuor simul quadratè dispositi
flores hærent crassiori pediculo, deorsum flore reflexo : flos ipse in sex de-
hiscit folia striata, & rubra, sed lilij albi facie, inctùs stamina subalbida, &
longiora sex numero cum luteis apendiculis, in quorum medio vnum
est stamen cæteris oblongius, rubens, & sine appendicula. flos vltra,
20. dies perdurat in planta. arefacto flore duo, vel tria emergunt folia
Narcisso marino, seù hemerocallidi similia; sed latiora, viridiora, &
lucidiora non multùm longa . quæ; vsque in hyemem perdurant : plan-
tæ ver
ò floris non feraces folium vnicum emittunt Vere perdurans vsq.
ad mediani hyemem insequentem. In horto Clariss. Se Nobiliss. viri
D. Tranquilli de Romaulis in quo rarissimi flores diligenter coluntur,
produxit quinq, flores, inter illos nimirum quatuor alterum erectum,
in medio, visui valdè iucundum, & rubicundissimú. quod reticere nolui.
 

トビアスはローマで生まれ,オドアルド・ファルネーゼ枢機卿 (Odoardo Farnese, 1573 – 1626, 在職 1591 - 1626) によって,パラティーノの丘にあるファルネーゼの庭園の監督兼学芸員に任命された.トビアスは管理をしていたファルネーゼ枢機卿の庭園に育てられていた,珍しい植物の図譜,“Theatrum Florae in quo ex toto orbe selecti mirabiles” (1622) と,主に西インド諸島からイエズス会士から送られてきた植物のリスト,“Exactissima descriptio rariorum quarundam plantarum” (1625) を刊行したとされる.しかし前者には記述文はなく,多くが昆虫と共に描かれた図は,当時有名であったフランス人画家,ダニエル・ラベル (1578 –1637) の手になるとして,また,後者の記述文は,トビアスではなく,トビアスの友人,植物学者のピエトロ・カステッリ (Pietro Castelli, 1574–1662) の作と考えるのが妥当らしい.

ピエトロ・カステッリ (Pietro Castelli, 1574–1662) は,ローマに生まれ,植物学者のアンドレア・チェサルピーノ (1519–1603) に師事した.カステッリは 1597 年から 1634 年にメッシーナに行くまで,ローマで教授を務めた. 彼は 1635 年にメッシーナに植物園を設立し,そこで多くのエキゾチックな薬用植物を栽培した(現在はメッシーナ大学のOrto Botanico "Pietro Castelli" となっている).また,カステリは,植物学者としてだけでなく,化学者,外科医としても有名で,すべての医師が解剖学を研究する必要があると主張し,1648 年には 100 体以上の死体を解剖したと公言した.

2022年12月20日火曜日

ガーンジー・リリー,ダイヤモンド・リリー (5) R. Morison, ”Plantarum Historiæ Universalis Oxoniensisda” Lilionarcissus Japonicus rutilo flore

Nerine sarniensis


  モリソン(Robert Morison, 1620 - 1683)はアバディーンの出身の忠実な王党派であり,清教徒革命に伴う戦が始まった時には軍隊に参加したが,国王側が敗北した後フランスへ渡った.そこで彼は王室庭園の園芸家,ヴェスパシアン・ロバン(Vespasien Robin, 1579 - 1662)の指導を受け自然史を学び,大変優れた植物学者になった.1650年,ブロワ (Blois) にあるオルレアン公爵の庭園の管理者 (Curator) に任命され,その職を10年間続けた.王政復古の後,1660年に帰国し,チャールズ2世の侍医となり、すべての王立庭園を監督する職に任じられた.1669年に初代ダンビー伯 (Thomas Osborne, Earl of Danby, 1631‐1712) の基金で設けられたオックスフォード大学の最初の植物学の教授職に就き,医術博士号を取得し,そこで講義をするとともに,『オックスフォード大学植物史 第 2 部』”Plantarum Historiæ Universalis Oxoniensis, par secunda” の著述に精魂を傾けた.それは1683年に道路で荷馬車との事故で亡くなるまで続いた.なお,第 1 部は一度も出版されなかった.
 彼は当時のガーンジー島の総督クリストファー・ハットン (Christopher Hatton, 1605 – 1670) 卿の次男,チャールズ・ハットン(Charles Hatton, 1635 - 1708)との交流があり,チャールズからガーンジー・リリーの球根を贈られたJohn Evelyn, Samuel Pepys, Hans Sloane などの植物学者や園芸家の一人であった.モリソンは贈られたこの植物を実際に栽培して,その結果を上記書籍の記述の中に反映させた.

彼はこの植物を NARCISSUS の中の Lilionarcissus の仲間と位置づけ,名称を先行文献のコルーヌのNarcissus Japonicus rutilo flore(日本赤花水仙)から,Lilionarcissus Japonicus rutilo flore(日本赤花百合水仙)に変えた.花はユリ類に似ているが,花茎に葉が無く,蕾が苞に包まれる点などがスイセン類に似ているからである.このグループには,ヒガンバナ科 (Amaryllidaceae) のベラドンナ・リリー (Amaryllis belladonna, ホンアマリリス属) 等の植物が含まれている.また,これまでの「日本の」が含まれていた名称の由来を,「日本から来た船が難破して,ガーンジー島に流れ着いた積み荷から生育した」からと,はっきりさせた.

この,”Plantarum Historiae Universalis Oxoniensis pars secunda” (1680) の ‘DE HEXAPETALIS TRICAPSULARIBUS, radicibus bulboſis proprie dictis præditis. CAPVT X. NARCISSUS’ の部のTABULA X. に ‘Lilionarcissus’ に属するとした 8 種が「白花」「赤花」の二つに分けられ,その「赤花」の項に ‘Japonicus, nobis. Narcissus Japonicus rutilo flore, Cornut. ☉’ と,ガーンジー・リリーが記載されている.更に,367 – 368 ページに,歴史や由来,実際に栽培して得られた詳細な知見がラテン語で記載されている.

 TABULA X.

Lilionarcissus

Albus

Maritimus

28. Minor; nobis. Hemerocallis Valentina, Clus. Hist. Dod. Narcissus Pancratium maritimum flore albo, Swert. ☉
29. Major, nobis. Lilionarcissus Hemerocallidis sacie, Eyst. Narcissus Constantinopolitanus vel 3 . Matth. ☉

30. Indicus pumilus monanthos, nobis. Atamosco vulgo hortulanis dictum. ☉

Ruber

31. Jacobæus Indicus, nobis. Narcissus laufolius Indicus flore rubro, Clus. Hist. ☉
32. Indicus saturate & dilute purpurascens, nobis. Narcissus Indicus liliaceus saturato & diluto colore purpurasens, Baptist. Ferr.
☉
33. Japonicus, nobis. Narcissus Japonicus rutilo flore, Cornut.
☉
34. Indicus pumilus polyanthos, nobis. Narcissus Indicus pumilus polyanthos, Cornut. ☉
35. Indicus maximus sphæricus floribus pluribus liliaceis, nobis. Narcissus Indicus sphæricus flore liliaceo, Baptist. Ferr.
☉ 

33. Lilionarcissus Japonicus rutilo flore, nobis. Narcissus Japonicus rutilo flore, Cornut. Inter
omnes Narcissos qui hactenus apud nos conspecti extiterunt, prima ( ut arbitror) authoritas,
inquit Jacobus Cornutus, nobilissimo huic debetur, cujus radices ex Japonia allatæ, & ex navi
naufraga, Batavica an Anglica incertum, ejectæ in litus arenosum Insulæ Gernsay ditioni se-
renissimi Caroli secundi subjectæ : ibi inquam bulbi incuria projecti in litus arenosum inter
Sparta maritima & vento fortiori arenam eo pellente, qua demum prædicti bulbi tecti, post ali-
quot annos summa cum incolarum admiratione flores rutilos amplos & elegantes sponte de-
dêre. Hoc flore detecto, aliquot annis postea radices plurimas communicavit Botanicis &
elegantium florum cultoribus Dominus Carolus Hatton filius natu secundus nobilissimi viri
Christophori Hatton Baronis de Hatton & Insulæ Gernsay prædictæ gubernatoris. Huic
Lilionarcisso spectabilis est ab initio thyrsus seu caulis nudus foliis, qui paulatim in pedis
altitudinem se erigit, superiore parte virens, inferne mille purpureis maculis infuscatus,
in cujus fastigio novem aut decem florum gemmæ, totidem petiolis biuncialibus adhærentes
in hæmisphericam figuram dispositæ, quæ prius longa & rotunda quádam vaginâ membranaceá
celabantur ; hæ dum florem patefaciunt, in sex petala deduci solent, si bulbus læto ac pingui
solo committatur ; nam si aut siccus bulbus, aut in macro solo positus, macros flores saltem
nonnullos & uno aut altero petalorum mutilatos producit. Hoc omnibus fere floribus fa-
miliare est, qui ab exteris regionibus extra natale solum tranferuntur, quorum integritatis
& elegantiæ non minimum soli macies detrahit. Hæc namque fructus etiam natura dulces, in
acerbos, &læves in hispdos vertit: Grossulæ silvestres fidem faciunt : in uva crispa silvestri
uvas observamus spinosas, & undique aculeatas ; translatæ in uberius solum cultura & opimæ
terræ adjectione sterilitatem omnem deponunt, & ita facile vice versà incuria aut soli siccitate
pristinum & silvestrem statum denuo induunt. An hic Lilionarcissus Japonicus rutilo flore
sit idem, an minor species Narcissi Indici Baptist. Fer. saturato & dilutiore colore purpura-
scentis, examinent posteri Botanici. Prædicti Lilionarcissi cujusque floris singula petala duas
uncias sunt longa, admodum angusta, & exigua veluti lacuna sulcata, quæ juxta floris centrum
brevi acumine gracilescunt, extrema parte inflexa resupinantur more Lilii montani, quod Mar-
tagon vocatur: color floris est cinnaberis aut laccæ elegantioris, vena sanguinea lacunarum
medium discriminante : sicut sex sunt in singulis floribus petala, sex itidem stant in medio fi-
lamenta, petalis longiora & pallidius rubentia, totidem apicibus atropurpureis ornata : so-
lus odor abest huic flori eleganti, cujus defectum natura supplevit vivacitate coloris, quem
non modo pigmentorum mixturæ artisicio quivis assequi nequit, sed nec ullis hactenus flori-
bus similem concessisse naturam observatum est ; nam præter eximium hunc colorem, quo
intuentium obtutum hebitat, siforte serenus dies affulserit, floremque sol meridianus illustra-
verit, mille veluti scintillas evibrat, quas pertinax oculus inconnivensque vix momento
sustineat. Subest bulbus tunicatus priorum bulbis similis : folia vero non nisi tabido caule
erumpunt, quorum color non glaucus, nec obscurus, sed grata viriditate renitet.

2022年12月17日土曜日

ガーンジー・リリー,ダイヤモンド・リリー (4)  ジャック・ バルレリエ,アントワーヌ・ド・ジュシュー

 Nerine sarniensis


ガーンジー・リリーは,17世紀の欧州本土で広く栽培されていたと思われる.フランスでは,前記事のように,パリの庭園で見られたが,他にもイタリアで栽培されていたと可能性が高い.フランス人のバルレリエが 1673 年以前に,多分イタリアで描いた図が,ジュシューが 1714 年に出版した書に収載されている.

ドミニコ会士でフランスの植物学者でもあるジャック・バルレリエ(Jacques Barrelier, 1606 - 1673)は,医師の資格を取ったのち,聖職者として23年間ローマに滞在し,ローマに植物園を作った.ローマで『世界の庭園』("Hortus Mundi" または "Orbis Botanicus")の執筆を行い,出版のために多数の銅版図を製作した.この本はバルレリエが1672年,パリに戻ったのち早く病没した(1673)ことにより完成することはなかった.原稿は火災で焼失し,銅板のみが残されたが,30年後に,フランス人の医師・植物学者アントワーヌ・ド・ジュシュー (Antoine de Jussieu, 1686 - 1758) が,この銅板図を用いて,記述文を追加し,『フランス,スペイン,イタリアの植物図譜』(”Icones Plantarum per Galliam, Hispaniam et Italiam observatæ”, 1714)を出版した.この書には324のフランス,スペインの植物図と1932のイタリアの植物図が記述され,それまで知られていなかった数百種の植物が含まれている.

この書にジュシューが,”788. Lilio-Narcissus Indicus , polyanthes , coccineus , minor Barr. Icon. 126. Narcissus Japonicus , rutilo flore Corn. 158.” と記している,バルレリエが描いたガーンジー・リリーの図 (No. 126) がある.どの国で栽培されていたのを描いたかは見い出せなかったが,図の番号が 126 と若い事,フランスやスペインで観察した植物にはその旨のコメントがある事から,イタリアで描いた図と思われる.温暖なローマなどの地では,寒冷なイングランドよりは育てやすかったのではないか.ジュシューは,「印度百合水仙,多花性,血赤色,小型」「バルレリエの図,126」「日本スイセン,赤花」と記し,コルチニの “Canadensium plantarum” (1635) の図 (p. 158) を参照文献にした.
 Barrelier, Jacques (1606 – 1673), Antoine de Jussieu (1686 - 1758). ”Icones Plantarum per Galliam, Hispaniam et Italiam observatæ” (1714 ) 

788. Lily-Narcissus Indicus, polyanthes, crimson, minor Barr. Icon. 126. Narcissus Japonicus, red flower Corn. 158