2014年9月18日木曜日

ヒャクニチソウ-6 種小名 Zinnia elegance vs. Z. violacea, Sessé, Cavanilles, Jacquin, Andrews, Curtis, nom. cons., nom. rej.

Zinnia elegans
2014年 9月

ヒャクニチソウ (Zinnia elegance) は,18 世紀のスペインの植物学者マルティン・セセー(Martín Sessé y Lacasta, 1751–1808)とホセ・マリアーノ・モシーニョ(José Mariano Mociño Suárez LozanoまたはJosé Mariano Mociño, 1757–1820)によって,1789年にメキシコ中部のティクストラ・デ・ゲレロ(Tixtla de Guerrero)の山地で発見された.

Goya Carlos III en
traje de cazador (c. 1786) 
1786年にセセーは当時ヨーロッパでほとんど知られていなかった新大陸の植物を調査する大規模な探検旅行をスペイン王カルロスⅢ世(在位:1759 -1788)に提案し,王立調査隊の隊長になることを認められた.
1787年から準備にかかり,マドリードの王立植物園の園長のオルテガ(Casimiro Gómez Ortega, 1741– 1818)が選んだスペインの植物学者たち,ヌエバ・エスパーニャ(現在のメキシコを中心としたスペイン領)で最初の植物学教授となったセルバンテス(Vicente Cervantes, 1755–1829),自然史博物館の前身であるGabinete de Historia Naturalを組織したマルチネス(José Longinos Martínez, 1757–1820),薬学者・植物学者のカスティージョ(Juan Diego del Castillo, 1744–1793)及びマルドナード(José Maldonado, 生没年不明)と調査隊を組織した.また,メキシコ生まれのホセ・マリアノ・モシニョー(José Mariano Mociño,1757-1820)も加わり,さらに画家としてDios Vicente de la Cerda, Juan de, Floreció Juan Cerda(生没年不明),メキシコ人のAtanasio Echeverría(生没年不明)も随行した.

"HOMENAJE A M. DE SESSE y J. DEL CASTILLO NATURALISTAS JACETANOS DEL S. XVIII", INSTITUTO DE ESTUDIOS ALTOARAGONESES. INSTITUTO PIRENAICO DE ECOLOGIA (C.S.I.C.). Huesca y Jaca 1993  
(www.iea.es/_docum/25.Sesse_Castillo.pdf) 

1788年にはメキシコの Cuernavaca, Tixtla, Chilpanzingo と Acapulco を調査し,その後いくつかのグループに分かれ,メキシコ全土を踏破し,さらに1794年にはガテマラ・キューバ・サントドミンゴ・プエルトリコにカナダの太平洋岸,アンティル諸島,ユカタン半島,ニカラグア,サンフランシスコにまで調査の手を伸ばした.

1803年に調査を終了し,セセーは集めた資料,約1335の図,3500の標本(内に200の新たな属と2500の新たな種を含む)を携えてスペインに戻り,メキシコの植物に関する著作に取り掛かったが,完成する前に1808年に没した.セセーの標本はマドリードの王立植物園に収められている.調査自体は1803年に終わったが,メキシコの政治情勢の不安定さや財政難から,彼らの著作が出版されたのは1880年代になってからであった.その中で,セセーは Zinnia elegance について記述していている.

一方,モシニョーの持ち帰った Atanasio Echeverría y Godoy と Juan Vicente de la Cerda の描いた植物画は,1820年にバルセロナでモシニョーが没すると行方不明となったが,1980年になってバルセロナのTorner 家の図書室で発見され,1981年に米国ピッツバーグのカーネギー・メロン大学のハント研究所が購入し,その画像は CD に収められ販売されている.

エレガンス種は18 世紀後半にスペインにもたらされ,マドリードの王立植物園で栽培され,その後欧州各地に移出された.この植物園の園長 (1801-04) も勤めたアントニオ・ホセ・カヴァニレス(Antonio José Cavanilles y Palop, 1745-1804)はその著作 “Icones et descriptiones plantarum quae aut sponte in Hispania Crescunt, aut in hortis hospitanur. Volumen I, p57” (1791) に,7月にマドリードの庭園に咲いた紫色のヒャクニチソウを,単色ながら美しい図版とともに,Zinnia violacea (すみれ色のジニア)と名づけて記述している.

ZINNIA VIOLACEA. Tab. 81.
89. ZINNIA foliis ovato-acutis, sessilibus, subconnatis: palearum apicibus fimbriato-serratis.
Caulis teres, pilis numerosis scaber, erectus, ramosus, tripedalis.
Folia opposita, ovato-acuta, trinervia, sessilia, subconnata.
Flores terminales solitarii.
Calix communis ovato-cylindricus, laevis, imbricatus, squamis obtusis, limbo superiore nigro, infra quem macula arcuata eiusdem coloris.
Corolla composita, radiata; in radiis feminae; quatuordecim, oblongo-ovata;, superne violacea;, inferne dilutiores, nervosa;, apice saepe emarginata;. In centro flosculi hermaphroditi plures, tubulosi, tubo longo, gracili, limbo quinquepartito, revoluto, intus luteo et hirsuto.
Staminum fìlamenta in hermaphroditis quinque, capillaria, alba; anthera cylindracea, fusca; in feminis nulla.
Germen in hermaphroditis oblongo-ovatum, apice aristatum arista utrimque unica, carnosa; Stylus capillaris luteus: Stigmata duo. Feminis vero germen ovatum, compressum, superne limbo subciliato; Stigmata parum divaricata.
Receptaculum nonnihil elevatum, paleaceum, paleis pellucida concavis, apice fimbriatoserratis, violaceis.
Habitat in Mexico. ☉. Vidi floridam in Regio horto Matritensi mense Julio. Explic. tab. a Radius pagina superiore spectats. b Idem inferore. c Flos hermaphrodi­tus. C Idem auctus. d Stamina. e Palea. f Huius apex valde auctus.

一方,その一年後の 1792 年には,ウィーン大学の化学と植物学の教授に任じられ,ウィーン大学植物園の園長を務めたニコラウス・フォン・ジャカン(Nikolaus Joseph Freiherr von Jacquin または Baron Nikolaus von Jacquin,1727 -1817)は “Icones plantarum rariorum, vol. 3, p15, t. 589” (1792) に Zinnia elegans の名で精緻な多色の図版を掲げ,短い記述文をつけた.

589 ZINNIA ELEGANS, foliis amplexicaulibus ; floribus pedunculatis; hermaphroditarum seminibus brevissime bimucronatis. Jacq. coll. vol. 5.
Ramus florens. Palea aucta. Flos hermaphroditus auctus. Flos faemineus. Squama calycina. Flos hermaphroditus, paleae fuae inclusus.

この記述では,先行文献として “Jacq. coll. vol. 5.” を引用しているが,この文献は On line では見つけることが出来なかった.それに関連すると思われるのは,出版年は大分遅れた 1789 年の,彼の “Collectaneorum supplementum (vol. 5), p152” (1797) で,Zinnia elegans の長文の記述を見ることが出来る.その中で花の色は菫色としている.

DCLXV. ZINNIA ELEGANS.
Sub hoc titulo semina accepi. Patria mihi ignota est. Annua planta apud nos sub dio floret sub finem aestatis, quando translata in caldarium florere pergit ad Januarium usque. Caulis erectus, teres, hirtus, asper, sexpedalis, pollicem crassus, ramos erectos per totam longitudinem emittens. Folia sunt opposita, amplexicaulia, ovata, acuta, integerrima, utrinque aspera, ad lentem ciliata, venosa, majora septemnervia & quinque uncias longa, minora quinquenervia, nervis hirtis. Pedunculi terminals, uniflori, superne incrassati, fistu- losi, hirti, erecti, ab una ad quinque uncias longi. Flores speciosi, inodori. Calycis primo ovati, dein in flore penitus explicato magis campanulati, squamae oblongae, rotundatae, glabrae, lineatae, imbricatae, pallide virentes, interiores praeprimis ad oras nigricantes, inferne ciliatulae. Corollulae in radio a duodecim ad viginti faemineae, fertiles, ligulatae, cuneiformes, rotundatae, emarginatae vel integerrimae, plus quam unciales, persistentes, patentiissimae, supra primis diebus laccato-rubrae, dein violaceae, subtus ex eodem colore sordide pallentes; tubo compressulo, hirsutulo, & omnium breviissimo. Germen his obverse ovatum, compresso-planum, ciliatum, viride, nullo dente coronatum. Stylus fìliformis, hirsutus, erectus. Stigmatis bifidi laciniae filiformes, hirsutae, patulae. Corollulae in disco oblonge conico & tandem longitudine fere radium aequante hermaphroditae nu- merosae, fertiles, insundibuliformes; tubo longo, hirsutulo, albo; limbo quinquesido, patentissimo, luteo, intus villis luteis dense muricato. Antherae castaneae. Germen oblongum, compressum, ciliatum, in vertice subbidentatum, pallidum. Stylus albus. Stigmatis bisidi la- ciniae lineares, obtusae, barbatae. Paleae lineares, albae, superne rubrae & ciliato-dentatae, connivendo amplexantes singulae flosculum.. Hermaphroditis semina obverse ovata, compresso-plana, brevissime & aequaliter bimucronata, fusca. Faeminis similia, sed mutica & coronata petalo emarcido.

カヴァニレスは,1801 年に,“Icones et descriptiones plantarum - - - ” の第六巻 Volumen VI の “NOTANDA ET ADDENDA” に “Num. 89. Zinnia violacea est Zinnia élegans Jacq. Icon. vol. 3. tab. 589.” と,Z. violacea はジャカンの名づけた Z élegans と同じだと記している.

19 世紀の終わりになってようやく,セセー らの報告書 “Plantae Novae Hispaniae : nutu, ope, et auspicio benignissimi regis Caroli IV, adùc usque collectae, et Linneano systemate ordinatae, quarum tercentae aut plures a nemine unquam editae videntur et rariores iconibus ad vivum repraesentantur” (“Plants of New Spain - - - ’) がメキシコで “La Naturaleza (Nature) journal of the Mexican Society of Natural History” の附録として出版された.その中では Zinnia Elegance とし,花の色は紫色としている.

Sesse & Mociño “Plantae Novae Hispaniae” ED1, p142-3 (1887)
G. ZINNIA.
Elegans. Zinnia floribus pedunculatis, foliis amplexicaulibus, subquinquenervis, seminibus muticis. Fl. Mex. Ic. 332.
Caulis herbaceus, strictus, sexquipedalis, teres, hirsutus.
Rami oppositi, configuratione caulis.
Folia opposita, ovato-oblonga, acuta, amplexicaulia, subquinque nervia, scabra.
Pedunculi terminales, longissimi,teretes, scabriusculi, apice incrassati.
Calyx oblongus, squammis apice fuscis.
Petala radiantia, octo, cuneiformia, lineata, purpurea, discus luteus, corollulis intimis longioribus.
Semina mutica.
Receptaculum paleaceum, paleis ad apicem purpurcis, ciliatis.
Habitat in Tixtlae montibus. Floret Augusto. ☉.


Zinnia elegance vs. Zinnia violancea
最近まで,ラテン名として Zinnia elegance と Zinnia violancea どちらを採用すべきか,見解が分かれていた.

提示学名
著者
書籍名
出版年
備考
Zinnia violancea
Antonio Cavanilles
Icones et descriptiones plantarum vol. I
1791

Icones et descriptiones plantarum vol. VI
1801
NOTANDA ET ADDENDA
Num. 89. Zinnia violacea est Zinnia élegans Jacq. Icon. vol. 3. tab. 589.
Zinnia elegance
Nikolaus Jacquin
Ic. Pl. Rar.
1792
Jacq. coll. vol. 5 を引用
Collectanea vol.5
1796

Zinnia elegance
M. Sesse & J. Mociño
Plantae Novae Hispaniae
1887
発見者の記述,著作は1800年前後か.Fl. Mex. Ic. 332 を引用

英国の有名な植物雑誌を見ても対応は分かれ,” Botanist’s Repository” は Z. violancea を,” Curtis’s Botanical Magazine” は Z. elegance を採用していた.

ヘンリー・チャールズ・アンドリュース(Henry Charles Andrews,fl.* 1794–1830  (*に活躍))の『新渡来稀産植物図譜 Botanist’s Repository 』Vol.1 (1797) の PLATE LV. (右図,左)には,
ZINNIA VIOLANCEA Purple Zinnia.
This elegant new species of Zinnia, is described and figured by J. A. Cavanilles, in his first volume Of Spanish plants; where he says, it is a native of Mexico, South America, and was transmitted from thence to the royal gardens, where it perfected its seeds.

一方,W. カーチスの“Curtis’s Botanical Magazine vol.15 (1801)”  の [5273](上図,右) には,
ZINNIA ELEGANS. VIOLET-COLOURED ZINNIA.
JACQUIN having described this ZINNIA in his Collectanea, and published a figure of it in his Icones before that of CA VANILLES, his name of ZINNIA . elegans has the right of priority, and we of course adopt it.

現在では2012年にメルボルンで開かれた国際植物学会議 (International Botanical Congress, IBC) で,命名規約(International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, ICN)* に則りZinnia elegance が保存名(nom. cons.)に,Z. violacea がheterotypic synonym の 廃棄名(nom. rej.)と合意された.(Melbourne ICN Art. 14.4 & App. IV. 確認中,United States Department of Agriculture (USDA), Agricultural Research Service (ARS), Germplasm Resources Information Network (GRIN))

この根拠は,Kirkbride, J.H., Wiersema, J.H. が Taxon. 56 (3), :958-959  “Proposal to conserve the name Zinnia elegans against Z. violacea (Compositae).” (2007) で,彼らが1984 年以降のインターネットでの両学名の使用状況を見たところ,Zinnia elegans が 130,000 件なのに対し,Zinnia violacea の使用が僅か 1,150 件である事と,Z. violacea と名づけた Cavanilles 自身が,1801 年に,彼の Zinnia violacea が Zinnia elegans Jacq と同一種だと確認している事にある.

従って,ヒャクニチソウの学名としては,Zinnia violacea が先行ではあるが,Zinnia elegans を用いるのが,好ましい.

*国際藻類・菌類・植物命名規約(メルボルン規約)2012 日本語版,日本植物分類学会国際命名規約邦訳委員会[訳・編集],北隆館 (2014)の該当部,前記事を参照.

ヒャクニチソウ-5  属名 G. ツィン,リンネ,K. セピン,J. ヒル,P. ミラー 保留名・廃棄名

2014年9月9日火曜日

ヒャクニチソウ-5  属名 G. ツィン,リンネ,K. セピン,J. ヒル,P. ミラー 保留名・廃棄名

Zinnia elegans
2014年 7月
メキシコを中心に北米南部から南米北部に広がるヒャクニチソウ属には,一年性・多年性の草本と灌木,約20種が知られる.属名,Zinnia は,リンネがドイツ・ゲッティンゲン大学の植物学教授で,また人間の目の解剖学者で,現在もAnnulus of Zinn(チン小動脈輪),Zonule of Zinn(チン小帯)に名を残すヨハン・ゴットフリート・ツィン(Johann Gottfried Zinn 1727-1759)に献名した.

Zinn 教授はゲッティンゲン大学の植物園で栽培していた植物の目録,”Catalogus plantarum Horti academici” (1757) に,南米から来たキク科の植物,現在では Zinnia peruviana の学名で知られる植物(マンネンヒャクニチソウ)を,ルドベキアの一種として,” Rudbeckia foliis oppositis hirsutis ovato-acutis, calyce imbricatus, radii petalis pistillatis” と記載した(左図,右部).

リンネはこの植物が Rudbeckia 属ではない事を明らかにし,Zinn 教授にちなんだ Zinnia 属を1759年に新たに立てた(右図,Syst. Nat., ed. 10: 1189, 1221, 1377. 7 Jun 1759).

現在では,この Zinnia という属名は,国際植物学会議 (International Botanical Congress, IBC) の国際藻類・菌類・植物命名規約(International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, ICN)によって,先名主義の例外措置の対象になっている,保留名(nomina conservanda : nom. cons.) である.

ICN によれば,二名法の学名は,1753年 5月出版のリンネの『植物の種』の記載をスタートとする*ことになっていて,これより古い文献に記載があっても取り上げられない.一方これ以降は,先に文献に発表された学名が先取権を有して正名となる.しかし、現在使われている学名が,すでに長い間一般に通用し,慣れ親しんでいる場合には,かえって混乱をきたすことになるので,これを避けるために,そのような学名は IBC での常設命名法委員会の全体委員会の承認の上,保留名としてリスト化され*、その学名に対して先取権のある名前があっても,それは,廃棄名(nomen rejiciendum: nom. rej.)とし,保留名を使うように決められている*.

Zinnia 属の場合,リンネがこの属名を発表したのは,1759年であるが,1753年以降で1759年以前にこの属について述べた文献が二報あり,一つはロシアの植物学者 Constantin Scepin (Константин Иванович Щепин, 1728-1770) が “De Acido Vegetabili 42. 1758. (Acid. Veg.) “ (Mai 1758) に,リンネと同じく,Zinn教授の文献を引用して記した Crassina であり(左図),もう一つは英国の植物学者の John Hill (1716-1775) が,リンネの数か月前に ”Exotic Botany Illustrated, in Thirty-five Figures of Curious and Elegant Plants t. 29. 1759. (Exot. Bot.)”  (Feb-Sep 1759) に記載した Lepiaである.

先名主義を厳格に適用すると,現行の Zinnia 属は,Crassina 属に替えなければならないが,2003年のウィーンでの IBC で採択された INTERNATIONAL CODE OF BOTANICAL NOMENCLATURE (VIENNA CODE) の APPENDIX IIIA, NOMINA GENERICA CONSERVANDA ET REJICIENDA, E.  SPERMATOPHYTA. E3. Dicotyledones に,

 nomina conservanda

 nomina rejicienda
Zinnia L., Syst. Nat., ed. 10: 1189, 1221, 1377. 7 Jun 1759 [Comp.].  
Typus: Z. peruviana (L.) L. (Chrysogonum peruvianum L.).
(≡)
Crassina Scepin, Acid. Veg.: 42. 19 Mai 1758.
(=)
Lepia Hill, Exot. Bot.: 29. Feb-Sep 1759. 
Typus: non designatus.

(≡)        nomenclatural synonym (i.e., homotypic synonym, based on the same nomenclatural type as the conserved name; Art. 14.4), usually only the earliest legitimate one being listed (but more than one in some cases in which homotypy results from type designation).
Nomenclatural synonyms of rejected names, when they exist, are cited instead of the type. Nomenclatural synonyms that are part of a type entry are placed in parentheses (round brackets).

(=)          taxonomic synonym (i.e., heterotypic synonym, based on a type different from that of the conserved name), to be rejected only in favour of the conserved name (Art. 14.6 and 14.7).
Heterotypic synonym (taxonomic synonym). A name based on a type different from that of another name referring to the same taxon.

とあり Crassina は「命名法上の異名」,Lepia は「分類学上の異名」と位置づけられ,Zinnia が,"nomina conservanda"(保留名)であるのに対して,いずれも “nomina rejicienda” (廃棄名)であるとされ,文献上は後発であるにもかかわらず,Zinnia を使い続けていいと確認されている.

リンネが『植物の種』を出版したからといって,ただちにその彼の二名式学名や分類体系が西欧に広く認められたわけではない.

特に英国ではなかなか受け入れられなかったようで,スコットランド系英国人の植物学者・園芸家フィリップ・ミラー Philip Miller (1691–1771) による有名な『園芸家事典 Gardeners Dictionary』(1731年初版)では,1759年の第7版にいたってはじめて Larix や Vanilla などのリンネがたてた属や,一部の植物に二名式学名を用いたが,それでも採用というには不十分なものだった.そして,完璧に二名式学名が採用されたのは,1768年の第8版であった.しかしこの版でも Zinnia という属名はなく,ミラーの死後,ケンブリッジ大の植物学教授 Thomas Martin (1735-1825) によって補訂された第9版 (1807) に初めて Zinnia 属が収載された.

彼の『園芸家事典』に収載された植物の中から美しく珍しい植物を精選し,その図をまとめた『園芸事典収録植物図集 Figures of the most Beautiful, Useful, and Uncommon plants described in the Gardeners dictionary』の第一巻 (1755) には,ヒャクニチソウ属の植物の彩色図譜があるが,それは Bidens (センダングサ)の仲間とされている(左上図).

また,ジョーン・ヒル John Hill (1716-1775) の “THE VEGETABLE SYSTEM. OR, The INTERNAL STRUCTURE, AND The LIFE of PLANTS” の第二巻 (1761) の第 63 図には彼がつけた属名 Lepia の植物として,Golden Scalewort の名で ヒャクニチソウ属の Zinnia peruviana と思われる花が銅版で描かれている.彼は,この植物の萼(花筒,Cup)がまるでタルクの小片の鱗片や魚の鱗のようなので Scale-wort と名づけたと記している(右図).

*国際藻類・菌類・植物命名規約(メルボルン規約)2012 日本語版,日本植物分類学会国際命名規約邦訳委員会[訳・編集],北隆館 (2014)

第4節 優先権の原則の制限
第13条
13.1.次の生物群の学名の正式発表は,それぞれ下記の日付を出発点と定める.
(a)種子植物 SPERMATOPHYTA とシダ植物 PTERIDOPHYTA,属以下のランクの学名,1753年 5月 1日(Linnaeus,Species plantarum, ed. 1)。

第14条
14.1.本命名規約の諸規則,特に第13条が規定する命名の出発点の日付にはじまる優先権の原則を厳密に適用することによって生ずる命名法上の無益な変更を避けるために,この規約では保存される科,属および種の学名(nomina conservanda)のリストが付則 II-IV に用意されている(勧告 50E.1 をみよ)。

14.2.学名の保存は,命名法の安定のために最も役立つ学名を維持することが目的である。

用語解説
本規約で使用されている用語の定義

conserved name(nomen conservandum)保存名:(1)発表時に非合法的であったか優先権を欠いていたとしても,合法的で他の特定の学名に対して優先すると裁定された科,属または種の学名,または場合によっては属の下位区分あるいは種内分類群の学名(第14.1-14.7条,第14.10条,付則 II,付則III および付則 IV)。

rejected name 廃棄名:使用してはいけないと規定された学名。本命名規約中の他の規定に優先される第 14 条または第 56.1 条(nomen rejiciendum と nonmen utique rejiciendum をみよ)のもとでの正式な措置のため,あるいは発表の際に命名法上不要(第 52 条)ないし後続同名(第 53 条および第 54 条)であったため。

種小名に関しては次の記事に述べる.
ヒャクニチソウ-6 種小名 Zinnia elegance vs. Z. violacea, Sessé, Cavanilles, Jacquin, Andrews, Curtis, nom. cons., nom. rej.
ヒャクニチソウ-4 美術・短歌・俳句

2014年8月27日水曜日

ヒャクニチソウ-4 金井紫雲『草と芸術』,美術・短歌・俳句

Zinnia elegans
2014年 7月
百日草を描いた日本画家の作品はそれほど多くはない.
大正・昭和時代の美術記者の★金井紫雲(1888-1954)『草と芸術』(1931)芸艸堂(左,挿画 福田 豊四郎(1904-1970)NDL)

メキシコ原産の草 (略)
花期の長い草 (略)
帝展に出た百日草の繪
繪畫には,最近非常にいろ/\の方面で畫かれるやうになつた.此の花ばかりを畫いたものもあるが,人物畫の添景などには殊に多い.近い例でいへば,帝展の第八回には,榊原縫子氏の『野分』には,ダリヤと共に畫かれ,九回には,田中針水氏が童謡踊をかいた『歌ふまゝに』の中,十回には諫山芳惠氏の『幼き日の夢』の中に向日葵と共に畫かれてゐる如き,何れも少年や少女の畫に添へられてゐるのである.
院展の「盆栽」
藤井啓玉 百日草
日本美術院の方では,十六回展覧會に,宮崎東里氏の出品,『盆栽』の中に,百日草が描かれているし,村田泥牛氏の『母子』と題した作の手に持たせられてゐるのが,此の草である.この『盆栽』といふ作は手法にも新しい處があつて評壇の注意を集めた作である.
「浦島草」の名
最近での力作としては,昭和五年の新興大和繪會展覧会で受賞した藤井啓玉氏の『浦島草』と十七回院展に第二賞を得た高橋周桑氏の『秋草』である.前者の作は,忠實なる寫生であつたが,よく此の花の氣分を捉へていた.後者は線が自由に活躍して,手法の上に新味を見せて好評だった.
洋畫の方面でも,静物として花瓶に挿されたりしたものを描いた作は澤山あるので,一々擧ぐるまでもない.
シニヤツクとマンギヤンの作
曾て,佛蘭西美術展覧会に出品された,シニヤツクの素描『花』は,此の百日草であつたが,花ばかりを壷に挿して葉を入れない處など如何にも日本人とは趣味の異なるところである.
それから,大正十二年に開かれた同展には,マンギヤンの花がある.これは矢張り百日草であつたが,この方にはいろいろの色彩を取交ぜた美しい作であつた.兎に角,洋畫の方では,形より色彩を主とする關係上,此の花やダリヤなどが比較的多く描かれるのである.」
とある.金井紫雲は他にも『花と芸術』『鳥と芸術』『魚と芸術』などの書に,美術・文學に描かれた自然物を記しているが,百日草の項は他の項に比べて短く,美術のみに偏っている.

熊谷 守一
近代では,熊谷守一の単純化された色のはっきりとした画風に合うのか,彼の絵に多く題材として取り上げられている.

★谷上廣南(1879‐1928)『ジンニア,ジンジャー』「西洋草花図譜より」(1917)
★熊谷守一(1880-1977)『百日草』『百日草と揚羽蝶』
★山村耕花(本名は豊成,1886-1942)『壺と百日草』
★藤井啓玉(1898-1980)『百日草』(http://www.co-terra.com/library/byobu2005/)

夏の花「百日草」は,短歌には相性が良くないらしく,花言葉「別れた友を思ふ」に誘起された少数の歌を見出し得ただけであった.

天を仰ぎよく笑いたる友ありきヒャクニチソウが咲けば想わる  鳥海昭子 
百日を咲きつぐ草に想ふなり離れゆきたる友ありしこと  木村草弥

熊谷 守一
夏の季語の「百日草」には,多くの句が作られているが,真夏に長く咲く百日草の花を,その力強さや洗練されていない佇まいをポジティブに,あるいはやや疎ましく受け止める俳人の感慨がほの見えて興味深い.たとえば.「百日草百日の花怠らず 遠藤梧逸」「これよりの百日草の花一つ 松本たかし」に対照的なのは,「ああ今日が百日草の一日目 櫂未知子」.

 海鳴の冥さに慣れて百日草 ほんだゆき
 百日草百日の花怠らず 遠藤梧逸
 自得して百日草は愚の如し 遠藤梧逸
 蕊とれし百日草の花一つ 京極杞陽
 尼寺やすがれそめたる百日草 軽部烏頭子

 
谷上廣南 部分
 百日草園児の描く絵さまざまに 行廣すみ女
 中年や百日草に日蔭なく 高橋さえ子
 蝶歩く百日草の花の上 高野素十
 百日草今どきこんな花咲かせ 高澤良一
 百日草咲いて質屋の定休日 高澤良一

 百日草凡の生活をいとしみつ 根岸善雄
 百日草ごうごう海は鳴るばかり 三橋鷹女
 毎日の百日草と揚羽かな 三輪一壺
 物陰や百日草の今も咲く 正岡子規
 百日草腰の低さが腹だたし 南村健治

 製麺所休んでゐたり百日草 秋山幹生
 これよりの百日草の花一つ 松本たかし
 坩堝なす落暉を沖に百日草 松本幹雄
 朝の職人きびきびうごき百日草 植村通草
 一つ咲き百日草のはじめかな 瀬野直堂
 
 物書いて声錆びつかす百日草 清水衣子
 百日草ひと日ひと日を丁寧に 石川文子
 八十路まだ夢みる日々や百日草 千原満恵
 心濁りて何もせぬ日の百日草 草間時彦
 百日草芯よごれたり凡詩人 草間時彦

山村耕花
 情事なき中年百日草咲くよ 草間時彦
 病みて日々百日草の盛りかな 村山古郷
 もの古りし百日草の花となり 大石暁座
 百日草澄江堂の書の装幀 瀧春一
 百日草百日強し荷車曳き 中山純子

 程遠くなりし妻の忌百日草 中村葦水
 水替へるはじめ仏間の百日草 長谷川久々子
 百日草がんこで知れる父と母 坪内稔典
 百日草がんこにがんこに住んでいる 坪内稔典
 百日草在りしごとくに書を重ね 徳田千鶴子

 百日草に魚鱗浴びせて島ぐらし 能村登四郎
 百日草子供の干衣竿に高く 富安風生
 雨やみし百日草に蝶多し 武田操
 会議果ての週末百日草の一枚畑 福富健男